Uzależnienia behawioralne – mechanizmy, objawy i możliwości leczenia

Uzależnienia behawioralne to zaburzenia polegające na powtarzaniu określonych czynności pomimo negatywnych konsekwencji zdrowotnych, społecznych lub finansowych. Charakterystyczne dla tego zjawiska są kompulsywne zachowanie, przymus wykonywania danej czynności oraz utrata kontroli nad jej częstotliwością. Współczesne badania wskazują, że mechanizmy tych uzależnień są podobne do uzależnień od substancji psychoaktywnych.

• Zaburzenia te wiążą się z przymusem wykonywania określonych czynności mimo negatywnych konsekwencji.
• Typowe objawy obejmują utratę kontroli nad zachowaniem oraz stopniowe zwiększanie jego intensywności.
• Uzależnienia mogą prowadzić do problemów emocjonalnych, finansowych oraz zdrowotnych.
• Jedną z najskuteczniejszych metod leczenia jest terapia poznawczo-behawioralna wspierana psychoterapią.

Zobacz też: Wsparcie w depresji i rola naszych bliskich w tej chorobie.

Czym są uzależnienia behawioralne i jakie mechanizmy je wywołują?

Uzależnienia behawioralne są zaburzeniami polegającymi na powtarzaniu określonych czynności w sposób kompulsywny, prowadzący do utraty kontroli nad zachowaniem.

W przeciwieństwie do uzależnień od substancji psychoaktywnych, w tym przypadku źródłem uzależnienia jest określona aktywność. Powtarzanie tej czynności powoduje silne wzmocnienie psychiczne, które utrwala zachowanie i zwiększa przymus jego wykonywania.

W mechanizmie uzależnienia ważną rolę odgrywa zjawisko natychmiastowej gratyfikacji. Oznacza ono szybkie uzyskanie przyjemności lub ulgi emocjonalnej po wykonaniu danej czynności. W rezultacie mózg zaczyna kojarzyć określone zachowanie z nagrodą, co sprzyja jego powtarzaniu.

Z czasem pojawia się utrata kontroli nad częstotliwością wykonywania tej czynności, co prowadzi do rozwoju zaburzenia.

Jakie objawy mogą wskazywać na uzależnienia behawioralne?

Uzależnienia behawioralne mogą powodować szereg objawów psychologicznych i społecznych związanych z utratą kontroli nad zachowaniem.

Jednym z kluczowych objawów jest tolerancja. Oznacza to konieczność coraz częstszego lub intensywniejszego wykonywania danej czynności w celu uzyskania tego samego poziomu satysfakcji.

Kolejnym charakterystycznym zjawiskiem są objawy odstawienne. Pojawiają się one w sytuacji ograniczenia lub zaprzestania wykonywania danego zachowania.

Do najczęstszych objawów należą między innymi:

• Drażliwość pojawiająca się w sytuacji ograniczenia danego zachowania.
• Niepokój związany z brakiem możliwości wykonywania czynności.
• Lęk wynikający z utraty kontroli nad sytuacją.
• Nasilony przymus powrotu do określonej aktywności.

W wielu przypadkach uzależnienia mogą prowadzić także do poważnych problemów finansowych oraz zdrowotnych.

Jakie zachowania najczęściej prowadzą do uzależnień behawioralnych?

Uzależnienia behawioralne mogą dotyczyć wielu różnych aktywności, które w normalnych warunkach są częścią codziennego życia.

Jednym z najlepiej poznanych przykładów jest hazard, który może prowadzić do poważnych problemów finansowych i społecznych. Innym przykładem jest uzależnienie od internetu, często związane z nadmiernym korzystaniem z mediów społecznościowych lub gier komputerowych.

Do najczęściej występujących form uzależnień behawioralnych należą między innymi:

• Hazard prowadzący do utraty kontroli nad wydatkami.
• Uzależnienie od internetu związane z nadmiernym korzystaniem z sieci.
• Zakupoholizm polegający na kompulsywnym robieniu zakupów.
• Pracoholizm związany z nadmiernym zaangażowaniem w pracę zawodową.

Inne formy uzależnień mogą obejmować nadmierne korzystanie z telefonu komórkowego, uzależnienie od seksu czy obsesyjne dążenie do rozbudowy masy mięśniowej określane jako bigoreksja.

Jak wygląda leczenie uzależnień behawioralnych?

Leczenie uzależnień behawioralnych polega przede wszystkim na psychoterapii ukierunkowanej na zmianę wzorców zachowań oraz sposobów radzenia sobie z emocjami.

Jedną z najczęściej stosowanych metod jest terapia poznawczo-behawioralna. Podejście to koncentruje się na identyfikowaniu myśli oraz emocji prowadzących do kompulsywnych zachowań.

Psychoterapia pozwala także na rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem oraz problemami emocjonalnymi, które często stanowią czynnik sprzyjający rozwojowi uzależnienia.

Pomoc terapeutyczna może być realizowana w różnych placówkach, takich jak:

• Poradnie zdrowia psychicznego oferujące wsparcie psychologiczne.
• Ośrodki terapeutyczne specjalizujące się w leczeniu uzależnień.
• Programy wsparcia organizowane przez instytucje zajmujące się profilaktyką uzależnień.

W Polsce działania edukacyjne i profilaktyczne w tym zakresie prowadzi między innymi Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.

Sekcja pytań i odpowiedzi

Czy uzależnienia behawioralne są chorobą?
Tak. Współczesna psychiatria uznaje je za zaburzenia psychiczne związane z utratą kontroli nad określonymi zachowaniami.

Czy można uzależnić się od internetu lub telefonu?
Tak. Nadmierne korzystanie z internetu lub telefonu może prowadzić do rozwoju uzależnienia behawioralnego.

Jak rozpoznać uzależnienie behawioralne?
Najczęściej objawia się ono przymusem wykonywania określonej czynności, utratą kontroli nad jej częstotliwością oraz pojawieniem się objawów odstawiennych.

Jak wygląda leczenie takich uzależnień?
Podstawową metodą leczenia jest psychoterapia, szczególnie terapia poznawczo-behawioralna, która pomaga zmienić schematy myślenia i zachowania.

Źródła

1. Grant JE., Potenza MN., Weinstein A., Gorelick DA. Introduction to behavioral addictions. American Journal of Drug and Alcohol Abuse.
2. Kardefelt-Winther D. et al. How can we conceptualize behavioural addiction? Addiction.
3. Brand M. et al. The interaction of person-affect-cognition-execution model of behavioral addictions. Neuroscience & Biobehavioral Reviews.
4. Griffiths MD. Behavioural addiction: an issue for everybody? Journal of Workplace Learning.
5. World Health Organization. International Classification of Diseases (ICD-11).