Pierwsza pomoc na plaży – jak reagować w najczęstszych sytuacjach zagrożenia zdrowia

Pierwsza pomoc na plaży zaczyna się od oceny miejsca zdarzenia i wezwania odpowiednich służb. Przy podtopieniu, zatrzymaniu oddechu, udarze cieplnym lub rozległym uszkodzeniu skóry szybkie, prawidłowe działanie może ograniczyć niedotlenienie, przegrzanie i dalsze powikłania.

• Pomagający nie powinien wchodzić do wody bez przygotowania, ponieważ osoba tonąca może w panice wciągnąć go pod powierzchnię.
• Po wydobyciu z wody najważniejsze jest sprawdzenie oddechu i szybkie rozpoczęcie resuscytacji, gdy oddech nie jest prawidłowy.
• Zaburzenia świadomości podczas upału mogą oznaczać stan bezpośredniego zagrożenia życia wymagający intensywnego chłodzenia.
• Skórę uszkodzoną przez słońce należy chłodzić wodą, chronić przed dalszym promieniowaniem i nie przekłuwać powstałych pęcherzy.
• Bolesny skurcz po wysiłku najczęściej ustępuje po przerwaniu aktywności i łagodnym, statycznym rozciąganiu.

Zobacz też: Przechowywanie leków latem – jak wysoka temperatura wpływa na skuteczność terapii

Jak zadbać o bezpieczeństwo ratownika i poszkodowanego?

Bezpieczeństwo ratownika wymaga najpierw rozpoznania zagrożeń, a dopiero później podjęcia pomocy. Przed zbliżeniem się do osoby potrzebującej wsparcia należy sprawdzić między innymi stan morza, prąd, głębokość, ruch jednostek pływających, nagrzane podłoże oraz możliwość bezpiecznego powrotu na brzeg. Drugi wypadek nie tylko zwiększa liczbę osób zagrożonych, lecz także utrudnia profesjonalną akcję.

Jeżeli zdarzenie ma miejsce na kąpielisku strzeżonym, trzeba natychmiast zwrócić uwagę ratownika wodnego. Jednocześnie należy zlecić konkretnej osobie wezwanie służb ratunkowych przez numer alarmowy 112. Zgłaszający powinien podać możliwie dokładne miejsce, liczbę osób zagrożonych, ich przybliżony stan oraz charakter zdarzenia. Na części polskich akwenów można również korzystać z numeru ratunkowego 601 100 100, obsługiwanego przez struktury Wodnego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego. Numer 112 pozostaje jednak podstawowym, ogólnodostępnym numerem alarmowym.

Osoba bez wyszkolenia nie powinna płynąć bezpośrednio do tonącego. Bezpieczniejsze jest udzielanie pomocy z brzegu przez podanie koła ratunkowego, liny, gałęzi albo innego długiego przedmiotu. Technika „sięgnij lub rzuć” ogranicza konieczność bezpośredniego kontaktu i jest zalecana w materiałach Światowej Organizacji Zdrowia dotyczących bezpiecznego ratownictwa.

Podczas każdej interwencji warto postępować w stałej kolejności:

• Oceń, czy możesz podejść bez ryzyka dla siebie i innych osób.
• Wezwij ratownika wodnego i zadzwoń pod numer 112.
• Podaj przyrząd wypornościowy lub długi przedmiot, nie zbliżając się bez potrzeby do zasięgu rąk osoby spanikowanej.
• Wykonuj polecenia dyspozytora i nie przerywaj połączenia bez jego zgody.
• Po wydobyciu z wody niezwłocznie oceń przytomność i oddech.

W języku medycznym utonięcie oznacza zgon spowodowany zaburzeniami oddychania po zanurzeniu lub podtopieniu. Jeżeli człowiek przeżył zdarzenie, prawidłowe jest określenie nieśmiertelne tonięcie albo podtopienie. Niezależnie od terminologii każda osoba, która miała trudności z oddychaniem w wodzie, wymaga uważnej oceny, ponieważ kaszel, duszność, osłabienie lub zaburzenia świadomości mogą świadczyć o niedotlenieniu i uszkodzeniu płuc.

Jak udzielić pomocy po podtopieniu i rozpocząć resuscytację krążeniowo-oddechową?

Po wydobyciu z wody poszkodowanego należy ułożyć na plecach na twardym, możliwie równym podłożu, sprawdzić reakcję i ocenić oddech. Drożność dróg oddechowych uzyskuje się przez odchylenie głowy i uniesienie żuchwy, o ile nie ma oczywistych przeciwwskazań. Oddech ocenia się przez maksymalnie 10 sekund. Pojedyncze westchnięcia, nieregularne łapanie powietrza albo bardzo rzadkie ruchy oddechowe nie są prawidłowym oddychaniem.

W zatrzymaniu krążenia spowodowanym tonięciem szczególne znaczenie ma wentylacja, ponieważ pierwotnym problemem jest niedotlenienie. Aktualne wytyczne resuscytacyjne zalecają rozpoczęcie postępowania od pięciu wdechów ratowniczych, a następnie prowadzenie standardowej resuscytacji. W przypadku osoby dorosłej oznacza to naprzemienne wykonywanie 30 uciśnięć klatki piersiowej i 2 wdechów.

Uciskanie klatki piersiowej należy wykonywać na środku mostka z częstotliwością 100–120 razy na minutę. U osoby dorosłej głębokość uciśnięć powinna wynosić około 5–6 cm, z pełnym zwolnieniem nacisku po każdym uciśnięciu i możliwie krótkimi przerwami. Gdy dostępny jest automatyczny defibrylator zewnętrzny, trzeba go włączyć, osuszyć klatkę piersiową w miejscu przyklejenia elektrod i wykonywać polecenia urządzenia. Nie należy opóźniać rozpoczęcia resuscytacji w oczekiwaniu na defibrylator.

Postępowanie powinno wyglądać następująco:

• Sprawdź reakcję i zawołaj o pomoc.
• Udrożnij drogi oddechowe i przez maksymalnie 10 sekund oceń oddech.
• Przy braku prawidłowego oddechu wykonaj 5 wdechów ratowniczych.
• Rozpocznij 30 uciśnięć i 2 wdechy, kontynuując cykle bez zbędnych przerw.
• Użyj defibrylatora natychmiast po jego dostarczeniu.
• Kontynuuj działania do powrotu prawidłowego oddechu, przejęcia pomocy przez służby albo całkowitego wyczerpania.

Jeżeli ratownik nie potrafi wykonać wdechów lub nie jest w stanie ich prowadzić, powinien realizować polecenia dyspozytora numeru alarmowego. Same uciśnięcia są lepsze niż brak pomocy, jednak po tonięciu wdechy mają większe znaczenie niż w typowym, pierwotnie sercowym zatrzymaniu krążenia. Aktualizacja American Heart Association z 2024 roku również podkreśla, że resuscytacja po tonięciu powinna obejmować wentylację razem z uciskaniem klatki piersiowej.

Nie należy tracić czasu na próby „wylewania wody z płuc”, uciskanie brzucha ani wieszanie człowieka głową w dół. Takie działania opóźniają wentylację i uciśnięcia. Jeżeli osoba oddycha, ale pozostaje nieprzytomna, trzeba ułożyć ją w pozycji bezpiecznej, stale kontrolować oddech i chronić przed wychłodzeniem. Gdy jednak istnieje podejrzenie poważnego urazu kręgosłupa, pozycję należy zmieniać tylko wtedy, gdy jest to konieczne do zachowania drożności dróg oddechowych lub rozpoczęcia resuscytacji.

Jak reagować na udar cieplny, udar słoneczny i oparzenie słoneczne?

Udar cieplny jest stanem nagłym, w którym przegrzaniu towarzyszą zaburzenia funkcjonowania układu nerwowego. Poszkodowany może być splątany, zachowywać się nietypowo, mieć trudności z chodzeniem, stracić przytomność albo dostać drgawek. Skóra może być bardzo ciepła i czerwona, ale nie zawsze pozostaje sucha – szczególnie po wysiłku może występować obfite pocenie. Rozpoznania nie należy więc uzależniać od jednego objawu.

Określenie udar słoneczny odnosi się do przegrzania wywołanego silną ekspozycją na promieniowanie, zwłaszcza w obrębie głowy i karku. W praktyce pierwsza pomoc jest podobna jak przy innym ciężkim przegrzaniu: wezwanie zespołu ratownictwa medycznego i natychmiastowe chłodzenie. Zaburzenia świadomości podczas gorącego dnia powinny być traktowane jako stan bezpośredniego zagrożenia życia.

Osobę trzeba przenieść do cienia lub chłodnego pomieszczenia, zdjąć zbędną odzież i rozpocząć aktywne obniżanie temperatury. Najskuteczniejszą metodą w wysiłkowym udarze cieplnym jest zanurzenie dużej powierzchni ciała w zimnej lub chłodnej wodzie, jeżeli można je przeprowadzić bezpiecznie i stale kontrolować drożność dróg oddechowych. Badania oraz przeglądy wykazują, że zanurzenie chłodzi szybciej niż samo bierne oczekiwanie w cieniu.

Jeżeli zanurzenie nie jest możliwe, należy obficie zwilżać ciało chłodną wodą, wachlować poszkodowanego oraz przykładać chłodne okłady do dużych powierzchni skóry. Można chłodzić między innymi kark, okolice pach i pachwin, ale nie należy ograniczać działań wyłącznie do kilku małych punktów. Najważniejsze jest szybkie schładzanie możliwie dużej powierzchni ciała. Nie wolno podawać płynów osobie nieprzytomnej, splątanej, wymiotującej lub mającej problemy z połykaniem.

Łagodniejsze wyczerpanie cieplne może powodować zawroty głowy, mdłości, ból głowy, silne pragnienie, osłabienie i poty bez wyraźnych zaburzeń świadomości. Taką osobę należy przenieść w chłodne miejsce, położyć, schładzać i – jeśli jest w pełni przytomna oraz swobodnie połyka – podawać chłodną wodę małymi porcjami. Brak szybkiej poprawy, omdlenie, narastające zaburzenia zachowania lub wymioty wymagają wezwania służb.

Oparzenie słoneczne jest powierzchownym uszkodzeniem skóry wywołanym promieniowaniem ultrafioletowym. Najczęściej pojawiają się bolesność, zaczerwienienie, uczucie gorąca i obrzęk, a przy większym uszkodzeniu również pęcherze. Skórę należy osłonić przed dalszą ekspozycją i chłodzić łagodnym strumieniem chłodnej lub letniej wody. Dane dotyczące oparzeń termicznych wskazują, że około 20 minut chłodzenia bieżącą wodą poprawia wyniki leczenia; w oparzeniach słonecznych chłodzenie służy przede wszystkim zmniejszeniu bólu i temperatury skóry.

Nie należy przykładać lodu bezpośrednio do skóry, smarować świeżego uszkodzenia tłuszczem ani przekłuwać pęcherzy. Pęcherze tworzą biologiczną osłonę uszkodzonej powierzchni i powinny pozostać nienaruszone. Po schłodzeniu można zastosować łagodny preparat przeznaczony do skóry po ekspozycji słonecznej, na przykład produkt zawierający pantenol albo żel z aloesem, pod warunkiem że nie wywołuje pieczenia lub reakcji uczuleniowej. Znaczna powierzchnia zmian, rozległe pęcherze, gorączka, wymioty, nasilony ból albo oparzenie u małego dziecka wymagają konsultacji medycznej.

Co zrobić przy skurczu mięśni i kiedy wezwać służby ratunkowe?

Przy skurczu mięśni należy przerwać wysiłek, zapewnić bezpieczną pozycję i łagodnie rozciągać bolesny mięsień do czasu zmniejszenia napięcia. W wodzie najważniejsze jest opanowanie paniki i utrzymanie twarzy nad powierzchnią. Osoba powinna położyć się na plecach, zasygnalizować potrzebę pomocy i nie próbować gwałtownie dopłynąć do brzegu, jeżeli ból ogranicza ruch.

Przy skurczu łydki można wyprostować kolano i delikatnie przyciągnąć palce stopy w stronę goleni. Rozciąganie powinno być spokojne, bez gwałtownych ruchów. Badania dotyczące skurczów związanych z wysiłkiem wskazują, że łagodne, statyczne rozciąganie pozostaje podstawowym sposobem doraźnego postępowania. Delikatny masaż może przynieść ulgę, lecz nie powinien zastępować rozciągania ani oceny przyczyn nawracających dolegliwości.

Nie każdy skurcz wynika wyłącznie z utraty wody lub elektrolitów. Współczesne przeglądy wskazują także na zaburzenie kontroli nerwowo-mięśniowej związane ze zmęczeniem. Z tego powodu rutynowe podawanie dużych ilości soli nie jest uniwersalnym rozwiązaniem. Osobie przytomnej, która intensywnie się pociła, można podać wodę małymi porcjami, a przy długotrwałym wysiłku rozważyć napój zawierający elektrolity.

Numer 112 należy wybrać niezwłocznie, gdy występuje:

• Brak prawidłowego oddechu lub utrata przytomności.
• Splątanie, drgawki albo nietypowe zachowanie podczas upału.
• Duszność, sinienie, nasilony kaszel lub ból w klatce piersiowej po wydobyciu z wody.
• Znaczne osłabienie uniemożliwiające samodzielne poruszanie się.
• Rozległe oparzenie, liczne pęcherze albo objawy ogólne.
• Podejrzenie urazu głowy, szyi lub kręgosłupa po skoku do wody.
• Skurcz z utratą możliwości utrzymania się na powierzchni.

Po wezwaniu pomocy trzeba pozostać przy poszkodowanym, obserwować oddech i przygotować się do rozpoczęcia resuscytacji. Dyspozytor może udzielać instrukcji krok po kroku, dlatego telefon warto przełączyć na tryb głośnomówiący. Połączenia z numerem alarmowym są bezpłatne.

Pierwsza pomoc na plaży. Pytania i odpowiedzi

Czy trzeba wskoczyć do wody, gdy ktoś się topi?

Nie, jeżeli nie ma się odpowiedniego przeszkolenia i sprzętu. Najpierw należy wezwać ratownika, zadzwonić pod numer 112 oraz podać osobie tonącej koło, linę albo długi przedmiot z brzegu. Bezpośredni kontakt w wodzie może narazić pomagającego na utonięcie.

Czy po wyciągnięciu człowieka z wody trzeba usuwać wodę z płuc?

Nie należy wykonywać uciskania brzucha, potrząsania ani układania głową w dół. Trzeba natychmiast sprawdzić oddech. Przy jego braku należy rozpocząć postępowanie od pięciu wdechów, a następnie prowadzić cykle 30 uciśnięć i 2 wdechów.

Czy osobę nieprzytomną po podtopieniu można zostawić samą?

Nie. Jeżeli oddycha prawidłowo, należy ułożyć ją bezpiecznie i stale kontrolować oddech do przyjazdu służb. Przy zatrzymaniu oddechu trzeba natychmiast rozpocząć resuscytację.

Czy przy przegrzaniu wystarczą okłady na czoło?

Nie. Mały okład na czoło nie schłodzi dostatecznie całego organizmu w ciężkim przegrzaniu. Należy zwilżać i chłodzić dużą powierzchnię ciała, usunąć zbędną odzież oraz wezwać służby, jeżeli występują zaburzenia świadomości.

Czy osobie z udarem cieplnym można podać wodę?

Tylko wtedy, gdy jest w pełni przytomna, nie wymiotuje i bez problemu połyka. Osobie splątanej, sennej lub nieprzytomnej nie wolno podawać niczego doustnie, ponieważ może się zachłysnąć.

Czy pęcherze po słońcu należy przekłuć?

Nie. Powinny pozostać nienaruszone i być chronione przed tarciem oraz zabrudzeniem. Rozległe pęcherze, silny ból albo objawy ogólne wymagają oceny medycznej.

Czy bolesny skurcz łydki trzeba masować?

Można zastosować łagodny masaż, ale podstawowym działaniem jest spokojne rozciąganie. Należy wyprostować nogę i delikatnie przyciągać palce stopy w stronę goleni do ustąpienia napięcia.

Pierwsza pomoc na plaży. Źródła

• European Resuscitation Council, „Guidelines 2025 – Special Circumstances: Drowning”, 2025.
• World Health Organization, „Preventing drowning: practical guidance for safe rescue and resuscitation training”, 2022.
• Centrum e-Zdrowia, Pacjent.gov.pl, „Kiedy słońce szkodzi” oraz „Pogotowie i numer alarmowy”.
• Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe, informacje o numerach alarmowych nad wodą.