Jak wygląda badanie RTG? Sprawdź nasz poradnik i odpowiednio się przygotuj!

Jak wygląda badanie RTG? Najczęściej trwa krótko i polega na odpowiednim ustawieniu pacjenta oraz wykonaniu jednej lub kilku projekcji z użyciem promieniowania rentgenowskiego. Większość standardowych zdjęć nie wymaga specjalnych przygotowań, ale przed wizytą warto poznać zasady dotyczące ubioru, metalowych elementów i ciąży.

• Większość standardowych zdjęć kości i klatki piersiowej nie wymaga pozostawania na czczo ani specjalnej diety.
• Metalowe elementy znajdujące się w polu obrazowania mogą zasłaniać struktury anatomiczne, dlatego przed wykonaniem zdjęcia trzeba je usunąć, jeśli personel o to poprosi.
• Podczas wykonywania niektórych projekcji trzeba przez kilka sekund pozostać nieruchomo lub wstrzymać oddech.
• Podejrzenie lub potwierdzoną ciążę należy zgłosić przed rozpoczęciem procedury, szczególnie gdy obrazowana ma być okolica brzucha lub miednicy.
• Przy zdjęciach brzucha i odcinka lędźwiowego nie należy samodzielnie stosować głodówki, środków przeczyszczających ani leków na gazy, jeśli pracownia nie przekazała takich zaleceń.

Zobacz też: Czym są badania obrazowe? Jak, kiedy i dlaczego je wykonać? Sprawdź informacje!

Jak przebiega badanie RTG i co dzieje się w pracowni?

Badanie RTG polega na skierowaniu kontrolowanej wiązki promieni X przez wybraną część ciała i zarejestrowaniu obrazu na detektorze cyfrowym. Różne tkanki pochłaniają energię w różnym stopniu, dlatego na otrzymanym obrazie można rozróżniać między innymi kości, obszary zawierające powietrze i część tkanek miękkich. Współczesna radiografia cyfrowa pozwala rejestrować obraz bez używania tradycyjnej kliszy.

Po wejściu do gabinetu technik elektroradiologii sprawdza, jaki badany obszar ciała ma zostać zobrazowany, a następnie ustawia pacjenta we właściwej pozycji. W zależności od rodzaju zdjęcia może on stać, siedzieć albo leżeć. Detektor może znajdować się w pionowym statywie lub pod stołem, na którym ułożona jest osoba poddawana procedurze. Tak wygląda między innymi typowy układ wykorzystywany przy zdjęciach klatki piersiowej.

Pozycja ciała zależy od wymaganej projekcji. Często wykonuje się więcej niż jedno ujęcie, ponieważ struktura oglądana tylko z jednego kierunku może nakładać się na inne elementy anatomiczne. Osoba wykonująca procedurę może poprosić o zmianę ustawienia barków, kończyn, miednicy albo tułowia. Ważne jest pozostanie nieruchomo dokładnie w momencie ekspozycji, ponieważ ruch może pogorszyć ostrość obrazu i w niektórych sytuacjach doprowadzić do konieczności jego powtórzenia.

Przy zdjęciu klatki piersiowej zwykle pojawia się również polecenie wykonania głębokiego wdechu i krótkiego wstrzymania oddechu. Sam moment ekspozycji jest bardzo krótki. Technik może w tym czasie znajdować się za szybą ochronną lub w wydzielonej części pomieszczenia, skąd obsługuje urządzenie. Po wykonaniu projekcji sprawdza jakość techniczną obrazu i informuje, czy można zakończyć procedurę.

Najczęściej przebieg wizyty obejmuje:

• Wejście do kabiny lub pomieszczenia przygotowawczego i usunięcie elementów wskazanych przez personel.
• Ustawienie ciała zgodnie z instrukcją technika elektroradiologii.
• Przyłożenie lub ustawienie badanego obszaru względem detektora.
• Pozostanie nieruchomo, a przy wybranych zdjęciach także krótkie wstrzymanie oddechu.
• Wykonanie wymaganych projekcji i kontrolę ich jakości technicznej.

Jak powinno wyglądać przygotowanie do badania rentgenowskiego?

Przygotowanie do badania rentgenowskiego w większości standardowych przypadków jest niewielkie i sprowadza się przede wszystkim do założenia wygodnego ubrania oraz usunięcia elementów, które mogłyby znaleźć się w polu obrazowania. Zwykłe zdjęcia kości oraz klatki piersiowej zazwyczaj nie wymagają wcześniejszej zmiany sposobu żywienia.

Metalowe przedmioty mogą tworzyć na obrazie silnie widoczne zacienienia i zasłaniać oceniane struktury. Z tego powodu można zostać poproszonym o zdjęcie biżuterii, łańcuszków, kolczyków, zegarka, paska, okularów lub części ubrania z metalowymi elementami, jeśli znajdują się w okolicy objętej zdjęciem. Nie oznacza to, że przed każdym prześwietleniem trzeba zdjąć wszystkie metalowe rzeczy znajdujące się na ciele. Znaczenie ma przede wszystkim ich położenie względem obrazowanego miejsca. Oficjalne parametry wykonywania radiografii jamy brzusznej również wskazują na konieczność usuwania z pola obrazowania zewnętrznych elementów mogących powodować artefakty.

Może być konieczne zdjęcie części ubrania i założenie odzieży przygotowanej przez placówkę. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy materiał jest gruby, zawiera metalowe zamki, guziki, fiszbiny lub inne elementy mogące znajdować się nad ocenianą strukturą. Wygodna odzież bez zbędnych metalowych dodatków upraszcza przygotowanie, ale zawsze należy kierować się instrukcjami konkretnej pracowni.

Przed wizytą warto pamiętać o kilku zasadach:

• Założyć wygodne ubranie, które można łatwo zdjąć lub odsunąć z obrazowanej okolicy.
• Nie stosować na własną rękę diety, środków przeczyszczających ani innych preparatów „oczyszczających”.
• Zgłosić możliwość ciąży jeszcze przed rozpoczęciem procedury.
• Poinformować personel o wcześniejszych procedurach z użyciem środków, które mogą wpływać na obraz, jeśli pracownia o to pyta.
• Przestrzegać indywidualnych instrukcji otrzymanych przy zapisie, ponieważ sposób przygotowania może zależeć od rodzaju zaplanowanej procedury.

Czy aparat RTG wymaga specjalnego przygotowania przy zdjęciu brzucha lub kręgosłupa?

Aparat RTG nie wymaga automatycznie od pacjenta pozostawania na czczo ani przygotowania jelit przed standardowym zdjęciem brzucha czy kości, a zalecenia powinny wynikać z konkretnego rodzaju procedury i instrukcji danej pracowni. Aktualny parametr praktyki ACR dotyczący radiografii jamy brzusznej wskazuje, że wcześniejsze przygotowanie pacjenta zwykle nie jest konieczne

Ma to znaczenie, ponieważ nadal można spotkać instrukcje nakazujące przed RTG brzucha albo RTG kręgosłupa lędźwiowego pozostawanie na czczo, stosowanie lekkostrawnej diety lub przyjmowanie środków zmniejszających ilość gazów jelitowych. Takie zalecenia mogą obowiązywać w konkretnej placówce albo przy określonym protokole, ale nie powinny być przedstawiane jako uniwersalny wymóg wszystkich standardowych zdjęć. Badania nad przygotowaniem jelit przed radiografią układu moczowego również nie wykazały jednoznacznej poprawy jakości diagnostycznej u wszystkich pacjentów.

Gazy jelitowe mogą nakładać się na część ocenianych struktur. W badaniu dotyczącym obrazowania odcinka lędźwiowego gazy jelitowe należały do częściej obserwowanych czynników utrudniających ocenę części obrazów. Sam fakt ich obecności nie oznacza jednak, że rutynowe przyjmowanie leków na gazy przed każdym zdjęciem ma potwierdzoną korzyść kliniczną.

Jeżeli więc placówka zaleciła dietę, pozostawanie na czczo albo zastosowanie konkretnego preparatu, należy postępować zgodnie z otrzymaną instrukcją. Jeżeli żadnych zaleceń nie przekazano, nie powinno się samodzielnie wprowadzać głodówki ani przyjmować leków tylko na podstawie ogólnej informacji znalezionej w internecie. Warto również upewnić się, czy instrukcja rzeczywiście dotyczy zwykłego zdjęcia, a nie innej procedury obrazowej wykonywanej w tej samej pracowni.

Czy promieniowanie rentgenowskie jest bezpieczne i co w przypadku ciąży?

Promieniowanie rentgenowskie jest promieniowaniem jonizującym, dlatego każda ekspozycja medyczna powinna mieć uzasadnienie i być wykonywana z dawką dostosowaną do uzyskania potrzebnej jakości diagnostycznej. Ochrona pacjenta opiera się na zasadzie uzasadnienia procedury i optymalizacji ekspozycji, czyli ograniczeniu jej do poziomu potrzebnego do osiągnięcia celu diagnostycznego.

Dawka zależy od rodzaju wykonywanego zdjęcia, liczby projekcji, wielkości obrazowanego obszaru, budowy ciała i parametrów technicznych. Z tego powodu nie można podawać jednej wartości ekspozycji jako właściwej dla każdego prześwietlenia. Nowoczesne systemy cyfrowe oraz odpowiednie ograniczenie pola wiązki umożliwiają optymalizację ilości promieniowania docierającego do pacjenta.

Ciąża wymaga szczególnego uwzględnienia w planowaniu diagnostyki, ale nie oznacza automatycznego zakazu wszystkich zdjęć. Według IAEA dawka dla płodu przy procedurach wykonywanych poza okolicą brzucha i miednicy jest zazwyczaj bardzo mała, natomiast największego znaczenia nabierają procedury, w których macica znajduje się bezpośrednio w polu wiązki. ACR wskazuje, że procedury oparte na promieniach X, które nie obejmują bezpośrednio miednicy ani ciężarnej macicy, zasadniczo nie wymagają weryfikowania statusu ciąży w taki sam sposób jak ekspozycje obejmujące te okolice.

Jeśli pacjentka jest w ciąży albo istnieje taka możliwość, powinna poinformować o tym osobę kierującą oraz personel przed wykonaniem zdjęcia. Następnie można ocenić, czy procedura jest potrzebna od razu, czy można zastosować metodę niewykorzystującą promieniowania jonizującego albo zmodyfikować sposób obrazowania. W sytuacji, gdy wykonanie zdjęcia jest klinicznie uzasadnione, ciąża sama w sobie nie powinna prowadzić do rezygnacji z diagnostyki potrzebnej dla zdrowia kobiety.

Warto też wiedzieć, że rutynowe osłanianie gonad lub płodu ołowianą osłoną nie jest już zalecane przez część głównych organizacji radiologicznych podczas współczesnego obrazowania. Osłona może zasłonić istotne struktury lub wpłynąć na działanie automatycznych systemów ekspozycji, natomiast skuteczniejszym sposobem ograniczenia niepotrzebnej dawki jest właściwe ustawienie oraz kolimacja wiązki.

Q&A

Czy na prześwietlenie trzeba przyjść na czczo?

Najczęściej nie. Standardowe zdjęcia kości, klatki piersiowej, a według aktualnych wytycznych także zwykłe zdjęcie jamy brzusznej zazwyczaj nie wymagają pozostawania na czczo. Jeśli konkretna pracownia przekazała inne instrukcje, należy zastosować się właśnie do nich.

Czy przed zdjęciem trzeba zdjąć biżuterię?

Trzeba usunąć przede wszystkim te elementy, które znajdują się w polu obrazowania lub mogą na nie nachodzić. Łańcuszek może więc przeszkadzać przy zdjęciu klatki piersiowej lub szyi, podczas gdy przy zdjęciu stopy może nie mieć żadnego znaczenia.

Czy prześwietlenie boli?

Sama ekspozycja nie powoduje bólu. Dyskomfort może wynikać z konieczności ustawienia uszkodzonej kończyny lub bolesnego odcinka ciała w pozycji potrzebnej do uzyskania odpowiedniego obrazu.

Ile trwa zrobienie zdjęcia?

Sam moment ekspozycji trwa bardzo krótko, natomiast cała procedura jest dłuższa ze względu na przygotowanie, prawidłowe ustawienie pacjenta i ewentualne wykonanie kilku projekcji. Czas zależy więc od obrazowanej części ciała i liczby potrzebnych ujęć.

Dlaczego trzeba wstrzymać oddech?

Polecenie to stosuje się przy wybranych projekcjach, aby ograniczyć przemieszczanie się struktur podczas ekspozycji. Typowym przykładem jest zdjęcie klatki piersiowej, podczas którego pacjent otrzymuje instrukcję dotyczącą oddychania i pozostania nieruchomo.

Czy można zrobić zdjęcie w ciąży?

Można je wykonać, jeżeli istnieje odpowiednie wskazanie medyczne. Znaczenie ma przede wszystkim obrazowana okolica i związana z nią ekspozycja płodu. Podejrzenie lub potwierdzenie ciąży należy zgłosić przed procedurą, aby personel mógł prawidłowo ocenić sposób dalszego postępowania.

Czy przed zdjęciem odcinka lędźwiowego trzeba brać leki na gazy?

Nie należy ich stosować rutynowo na własną rękę. Obecność gazów jelitowych może czasem utrudniać ocenę obrazu, ale brak jest podstaw do uznania farmakologicznego przygotowania jelit za uniwersalny wymóg przed każdym standardowym zdjęciem. Jeżeli placówka wymaga konkretnego przygotowania, powinna przekazać takie zalecenie przed wizytą.

Źródła

• American College of Radiology. „ACR–SAR–SPR Practice Parameter for the Performance of Abdominal Radiography”. Wytyczne dotyczące wykonywania zdjęć jamy brzusznej, w tym przygotowania pacjenta i ograniczania artefaktów.
• Radiological Society of North America, American College of Radiology. „Bone X-ray” oraz „Chest X-ray”. Aktualne materiały kliniczne dotyczące przebiegu procedury, ubioru, metalowych elementów i przygotowania pacjenta.
• Radiological Society of North America, American College of Radiology. „Abdominal X-ray”. Aktualne zalecenia wskazujące, że standardowe zdjęcie jamy brzusznej nie wymaga specjalnego przygotowania.