Czym są badania obrazowe Jak, kiedy i dlaczego je wykonać? Sprawdź informacje!

Badania obrazowe pozwalają ocenić struktury znajdujące się wewnątrz organizmu bez wykonywania klasycznego zabiegu operacyjnego. Poszczególne metody wykorzystują odmienne zjawiska fizyczne, dlatego wybór zależy od objawów, badanego obszaru, podejrzewanej choroby oraz tego, jakiej informacji diagnostycznej potrzebuje lekarz.

• Dobór metody powinien wynikać z konkretnego pytania klinicznego, a nie z założenia, że bardziej zaawansowana technologia zawsze daje lepszą odpowiedź.
• Fale ultradźwiękowe i pola magnetyczne nie są promieniowaniem jonizującym, natomiast techniki wykorzystujące promieniowanie rentgenowskie wymagają uzasadnienia ekspozycji.
• W urazach wybór metody zależy między innymi od lokalizacji obrażeń i podejrzenia uszkodzenia kości, tkanek miękkich lub narządów.
• Kontrast może zwiększyć widoczność określonych struktur i zmian, ale nie jest potrzebny w każdym przypadku.
• Sam ból lub inny nieswoisty objaw nie zawsze oznacza konieczność natychmiastowego wykonania obrazowania.

Zobacz też: Jak wygląda badanie RTG? Sprawdź nasz poradnik i odpowiednio się przygotuj!

Czym są badania obrazowe i kiedy wykorzystuje się obrazowanie medyczne?

Badania tego rodzaju służą do uzyskiwania informacji o budowie, a w części zastosowań także o funkcjonowaniu struktur wewnętrznych organizmu. Mogą pomagać w rozpoznawaniu chorób, ocenie skutków urazów, wykrywaniu zmian ogniskowych oraz monitorowaniu przebiegu leczenia. Wybór konkretnej techniki powinien odpowiadać na określone pytanie kliniczne, ponieważ poszczególne sposoby obrazowania różnią się zakresem zastosowań, dokładnością dla określonych tkanek, czasem wykonania i potencjalnymi ograniczeniami.

Diagnostyka może być potrzebna między innymi po urazach, przy podejrzeniu złamania, podczas oceny narządów wewnętrznych oraz w procesie rozpoznawania guzów i nowotworów. Jest również wykorzystywana do określania rozległości niektórych chorób, planowania terapii i późniejszej oceny efektów leczenia. Nie oznacza to jednak, że każdy objaw wymaga wykonania obrazu. Wytyczne ACR przypisują poszczególnym procedurom różną przydatność zależnie od sytuacji klinicznej, a w jednej chorobie zalecana metoda może być zupełnie inna niż w drugiej.

Dobrym przykładem jest nieswoisty ból dolnej części pleców. Przeglądy wykazały, że wykonywanie obrazowania rutynowo u osób bez cech sugerujących poważną patologię nie przynosi istotnej klinicznie poprawy wyników leczenia, a zarówno nadużywanie, jak i niewykonywanie potrzebnych badań pozostają problemem w praktyce. Sam wynik powinien być ponadto zestawiony z objawami, ponieważ niektóre nieprawidłowości anatomiczne występują także u osób bez dolegliwości.

Najczęstsze powody kierowania na badanie obrazowe obejmują:

• Podejrzenie złamań lub innych następstw urazu.
• Ocenę narządów przy dolegliwościach wymagających wyjaśnienia ich przyczyny.
• Poszukiwanie zmian ogniskowych, w tym guzów.
• Określanie rozległości rozpoznanej choroby.
• Kontrolę zmian podczas lub po zakończeniu leczenia.

Jak USG i RTG różnią się sposobem działania?

Pierwsza z tych metod wykorzystuje fale ultradźwiękowe, natomiast druga promieniowanie rentgenowskie. Z tego powodu różnią się zarówno zastosowaniem, jak i ograniczeniami. Metoda ultradźwiękowa dobrze nadaje się do oceny wielu tkanek miękkich, naczyń i narządów oraz pozwala obserwować struktury w czasie rzeczywistym. Badanie odbywa się zwykle przez przesuwanie głowicy po powierzchni ciała pokrytej żelem, który ułatwia przenikanie fal pomiędzy głowicą a tkankami.

Klasyczne prześwietlenie wykorzystuje z kolei promienie X przechodzące przez badaną część ciała. Poszczególne tkanki osłabiają je w różnym stopniu, dzięki czemu możliwe jest uzyskanie obrazu. Technika ta ma szczególnie ugruntowane zastosowanie w ocenie struktur kostnych i klatki piersiowej. W zależności od problemu klinicznego jej możliwości mogą być jednak niewystarczające do szczegółowej oceny tkanek miękkich.

Fale ultradźwiękowe nie są promieniowaniem jonizującym. W przypadku techniki rentgenowskiej obowiązuje natomiast zasada uzasadnienia i optymalizacji ekspozycji. WHO podkreśla, że procedura wykorzystująca promieniowanie powinna przynosić oczekiwaną korzyść diagnostyczną, a ilość promieniowania należy ograniczyć do poziomu wystarczającego do uzyskania potrzebnych danych.

Żadna z tych metod nie jest uniwersalnie dokładniejsza od drugiej. Przykładowo w części ostrych problemów jamy brzusznej badanie wykorzystujące fale ultradźwiękowe może być właściwym pierwszym wyborem, podczas gdy w określonych sytuacjach klinicznych większej ilości informacji dostarcza technika przekrojowa. Metaanalizy dotyczące badań wykonywanych przy łóżku chorego pokazują również, że ich dokładność może być wysoka w konkretnych wskazaniach, ale wyniki nie powinny być automatycznie przenoszone na wszystkie choroby.

Kiedy tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny są potrzebne?

Pierwsza metoda jest szczególnie przydatna wtedy, gdy trzeba szybko uzyskać szczegółowe obrazy przekrojowe wielu struktur, na przykład w części urazów, ostrych stanów jamy brzusznej lub podczas oceny zmian w klatce piersiowej. Wykorzystuje aparat wykonujący liczne pomiary za pomocą promieniowania rentgenowskiego, z których komputer rekonstruuje przekroje ciała. Z tego względu ekspozycja na promieniowanie jest zwykle większa niż przy pojedynczym klasycznym zdjęciu i każde wykonanie powinno mieć odpowiednie uzasadnienie kliniczne.

Druga technika wykorzystuje silne pola magnetyczne, impulsy fal radiowych i komputerowe przetwarzanie sygnału, a więc nie wykorzystuje promieni X. Zapewnia bardzo dobre różnicowanie wielu tkanek miękkich i znajduje szerokie zastosowanie między innymi w neurologii, diagnostyce narządu ruchu i onkologii. Wymaga jednak dłuższego pozostawania nieruchomo, a silne pole magnetyczne powoduje konieczność sprawdzenia obecności implantów, wszczepionych urządzeń lub innych metalowych elementów mogących wpływać na bezpieczeństwo procedury.

Różnice są dobrze widoczne w diagnostyce urazowej. Przy podejrzeniu poważnych obrażeń kręgosłupa szybką ocenę struktur kostnych może zapewniać technika przekrojowa wykorzystująca promieniowanie, natomiast szczegółowa analiza więzadeł, rdzenia, szpiku kostnego i innych tkanek miękkich może wymagać metody wykorzystującej pole magnetyczne. W ostrych urazach kolana wytyczne wskazują również, że ta druga jest bardziej czuła niż technika przekrojowa oparta na promieniach X w wykrywaniu zmian szpiku oraz uszkodzeń łąkotek i więzadeł.

Wybór może więc zależeć od kilku elementów:

• Rodzaju podejrzewanej choroby lub urazu.
• Tego, czy oceniane są przede wszystkim struktury kostne, tkanki miękkie czy narządy.
• Konieczności szybkiego uzyskania wyniku w stanie nagłym.
• Potrzeby zastosowania kontrastu.
• Wieku, ciąży, czynności nerek, implantów i innych czynników wpływających na bezpieczeństwo.

Jak przygotować się do badania obrazowego i kiedy stosuje się kontrast?

Sposób przygotowania zależy od konkretnej procedury, badanego obszaru oraz tego, czy planowane jest podanie kontrastu. Z tego powodu należy przede wszystkim zastosować się do instrukcji otrzymanej ze skierowaniem lub z pracowni. Czasami nie jest potrzebne żadne szczególne przygotowanie, natomiast przy innych procedurach mogą obowiązywać zasady dotyczące jedzenia, picia, przyjmowanych leków lub wcześniejszych badań laboratoryjnych.

Kontrast służy zwiększeniu różnicy pomiędzy określonymi strukturami i może ułatwiać ocenę naczyń, narządów, ognisk zapalnych lub zmian nowotworowych. W technikach wykorzystujących promieniowanie rentgenowskie często stosuje się preparaty zawierające jod, natomiast w metodzie wykorzystującej silne pole magnetyczne mogą być stosowane preparaty na bazie gadolinu. Nie każde badanie wymaga ich podania, a decyzja zależy od pytania klinicznego.

Współczesne dane wskazują, że ryzyko ostrego uszkodzenia nerek przypisywane dożylnym jodowym środkom kontrastowym było w przeszłości częściowo przeceniane, szczególnie u osób z prawidłową czynnością nerek. Jednocześnie pacjenci z ciężką przewlekłą chorobą nerek lub ostrym uszkodzeniem nerek wymagają indywidualnej oceny ryzyka. Konsensus American College of Radiology i National Kidney Foundation podkreśla konieczność rozróżnienia czasowego związku pogorszenia czynności nerek po podaniu preparatu od rzeczywiście wywołanego przez niego uszkodzenia.

Preparaty gadolinowe również są generalnie dobrze tolerowane, lecz nie są całkowicie pozbawione ryzyka. Znaczenie mają między innymi wcześniejsze reakcje nadwrażliwości, rodzaj stosowanego preparatu i ciężka niewydolność nerek. Współczesne zalecenia znacząco różnicują bezpieczeństwo poszczególnych środków, dlatego kwalifikacja nie powinna opierać się na ogólnym założeniu, że wszystkie preparaty mają taki sam profil ryzyka.

Przed procedurą należy przekazać personelowi istotne informacje:

• Poinformować o ciąży lub jej możliwości, jeśli procedura może wykorzystywać promieniowanie jonizujące.
• Zgłosić wcześniejsze reakcje po podaniu środków kontrastowych.
• Poinformować o chorobach nerek, jeśli planowane jest dożylne podanie preparatu.
• Przekazać informacje o implantach i wszczepionych urządzeniach przed wejściem do pomieszczenia z silnym polem magnetycznym.
• Stosować się do instrukcji dotyczących jedzenia, picia i przyjmowanych leków przekazanych przez konkretną placówkę.

Q&A – badania obrazowe

Czy każdy ból wymaga wykonania badań obrazowych?

Nie. Decyzja zależy od rodzaju dolegliwości, badania klinicznego i obecności objawów sugerujących konkretną patologię. Dobrze przebadanym przykładem jest nieswoisty ból dolnej części pleców, przy którym rutynowe wykonywanie obrazowania bez dodatkowych wskazań nie poprawia istotnie wyników leczenia.

Czy bardziej zaawansowana metoda zawsze jest lepsza?

Nie. Najlepsza jest metoda odpowiadająca na dane pytanie kliniczne przy akceptowalnym ryzyku i kosztach. W niektórych sytuacjach proste zdjęcie albo badanie wykorzystujące fale ultradźwiękowe dostarcza wystarczającej informacji i bardziej złożona procedura nie jest potrzebna.

Czy wszystkie badania wykorzystują promieniowanie?

Nie. Techniki wykorzystujące fale ultradźwiękowe oraz silne pola magnetyczne nie korzystają z promieniowania jonizującego. Klasyczne zdjęcia i technika przekrojowa oparta na promieniach X wykorzystują je, dlatego obowiązują w nich zasady uzasadnienia i optymalizacji ekspozycji.

Czy kontrast jest zawsze potrzebny?

Nie. Jego zastosowanie zależy od badanego obszaru i pytania diagnostycznego. W jednej sytuacji zwiększa możliwość rozpoznania zmiany, a w innej nie wnosi informacji potrzebnej do postawienia diagnozy.

Czy w przypadku urazu zawsze wykonuje się to samo badanie?

Nie. Znaczenie ma mechanizm urazu, jego lokalizacja, wiek chorego oraz podejrzenie uszkodzenia określonych struktur. Na przykład ocena kości może wymagać innej techniki niż szczegółowa ocena więzadeł, rdzenia lub innych tkanek miękkich.

Czy badanie obrazowe może być wykonywane profilaktycznie?

Tak, ale tylko w określonych programach i grupach, w których wykazano korzystny bilans potencjalnych korzyści i szkód. Nie należy wykonywać przypadkowych badań całego ciała u osób bez wskazań wyłącznie w celu „sprawdzenia wszystkiego”, ponieważ mogą one prowadzić do ekspozycji, przypadkowych znalezisk i dalszych procedur, które nie zawsze przynoszą korzyść. Zasada uzasadnienia pozostaje jednym z podstawowych elementów bezpiecznego stosowania radiologii.

Źródła

• American College of Radiology. ACR Appropriateness Criteria®. Oparte na dowodach wytyczne dotyczące doboru procedur do konkretnych problemów klinicznych.
• World Health Organization. Justification and optimization in medical imaging. Wytyczne dotyczące uzasadniania ekspozycji i ograniczania dawki promieniowania do poziomu potrzebnego diagnostycznie.
• Hussain S. i wsp. „Modern Diagnostic Imaging Technique Applications and Risk Factors in the Medical Field: A Review”, 2022. Przegląd zastosowań współczesnych metod w neurologii, onkologii, chorobach narządów wewnętrznych i urazach.
• Radiological Society of North America, American College of Radiology. RadiologyInfo.org – aktualne materiały dla pacjentów dotyczące przebiegu procedur, bezpieczeństwa i środków kontrastowych.