Przewlekłe zmęczenie – kiedy to objaw choroby, a nie stylu życia

Przewlekłe zmęczenie – kiedy to objaw choroby, a nie stylu życia? Utrzymujące się tygodniami lub miesiącami wyczerpanie, które nie ustępuje po odpoczynku, może stanowić objaw choroby wymagający diagnostyki. W części przypadków odpowiada za nie zaburzenie metaboliczne, hormonalne, zapalne lub psychiczne, a nie jedynie przemęczenie wynikające z trybu życia.

• Długotrwałe wyczerpanie może być pierwszym sygnałem chorób endokrynologicznych, hematologicznych lub sercowo-płucnych
• Kluczowe znaczenie ma obecność objawów towarzyszących, takich jak mgła mózgowa czy bóle mięśni
• Zespół przewlekłego zmęczenia (CFS/ME) rozpoznaje się po wykluczeniu innych przyczyn
• Podstawowa diagnostyka obejmuje badania laboratoryjne i ocenę internistyczną

Zobacz też: Jak rozpoznać chorobę autoimmunologiczną – rola układu odpornościowego

Kiedy Przewlekłe zmęczenie należy traktować jako Objaw choroby?

Przewlekłe zmęczenie należy traktować jako objaw choroby, gdy utrzymuje się powyżej kilku tygodni, nie ustępuje po odpoczynku i wpływa na codzienne funkcjonowanie.

Badania epidemiologiczne publikowane w „The Lancet” wskazują, że przewlekłe wyczerpanie dotyczy kilku–kilkunastu procent populacji dorosłych, jednak w znacznej części przypadków ma podłoże medyczne. Jeżeli towarzyszą mu zawroty głowy, spadek tolerancji wysiłku, pogorszenie koncentracji czy utrata masy ciała, konieczna jest diagnostyka.

Do najczęstszych przyczyn należą:

• Niedoczynność tarczycy
• Anemia
• Choroby autoimmunologiczne
• Cukrzyca typu 2
• Choroby serca
• Choroby płuc
• Infekcje przewlekłe
• Zaburzenia snu
• Depresja
• Stany lękowe

W praktyce klinicznej pierwszym etapem jest konsultacja u internisty, który zleca badania takie jak morfologia krwi, poziom glukozy, TSH, FT4, elektrolity oraz oznaczenie żelaza i ferrytyny.

Czym jest Zespół Przewlekłego Zmęczenia (CFS/ME) i jak go rozpoznać?

Zespół Przewlekłego Zmęczenia (CFS/ME) to jednostka chorobowa charakteryzująca się utrzymującym się co najmniej 6 miesięcy wyczerpaniem oraz obecnością post-exertional malaise (PEM).

Post-exertional malaise oznacza pogorszenie stanu po nawet niewielkim wysiłku fizycznym lub poznawczym, z opóźnionym nasileniem objawów. Według kryteriów Institute of Medicine (obecnie National Academy of Medicine) do rozpoznania konieczna jest również obecność zaburzeń snu oraz problemów poznawczych.

W badaniach opublikowanych w „JAMA” podkreśla się, że CFS/ME rozpoznaje się po wykluczeniu innych przyczyn medycznych. Objawy takie jak mgła mózgowa, bóle mięśni czy nadwrażliwość na bodźce są częste, lecz niespecyficzne.

Mechanizmy patofizjologiczne obejmują zaburzenia immunologiczne, neuroendokrynne i autonomiczne, jednak nadal nie ustalono jednoznacznej przyczyny schorzenia.

Jakie choroby internistyczne najczęściej powodują długotrwałe wyczerpanie?

Długotrwałe wyczerpanie najczęściej wynika z zaburzeń hormonalnych, niedokrwistości, chorób zapalnych lub przewlekłych schorzeń narządowych.

Niedoczynność tarczycy prowadzi do spowolnienia metabolizmu, senności i osłabienia. Anemia związana z niedoborem żelaza obniża zdolność transportu tlenu, co skutkuje zmniejszoną tolerancją wysiłku. W chorobach autoimmunologicznych, takich jak toczeń czy reumatoidalne zapalenie stawów, zmęczenie jest wynikiem przewlekłego stanu zapalnego.

W kardiologii wyczerpanie bywa objawem niewydolności serca lub choroby wieńcowej. W pulmonologii podobny symptom występuje w POChP. Infekcje przewlekłe, w tym borelioza, mononukleoza czy długi COVID, również mogą powodować utrzymujące się osłabienie.

Badania kliniczne wskazują, że systematyczna diagnostyka laboratoryjna pozwala wykryć przyczynę organiczną w istotnym odsetku pacjentów zgłaszających przewlekłe wyczerpanie.

Jak odróżnić zmęczenie wynikające ze stylu życia od problemu medycznego?

Zmęczenie związane ze stylem życia zwykle ustępuje po odpoczynku, poprawie snu i redukcji stresu, natomiast objaw choroby utrzymuje się mimo wprowadzenia zmian.

Zaburzenia snu, takie jak bezdech senny czy bezsenność, mogą początkowo być traktowane jako efekt przepracowania, jednak wymagają odrębnej diagnostyki. Podobnie depresja i stany lękowe często manifestują się dominującym objawem zmęczenia, zanim pojawią się inne symptomy psychiczne.

Jeżeli osłabienie trwa dłużej niż 4–6 tygodni, nasila się lub towarzyszą mu inne niepokojące objawy, wskazana jest konsultacja lekarska. Wczesna diagnostyka zwiększa szansę na skuteczne leczenie przyczyny.

Q&A

Czy przewlekłe zmęczenie zawsze oznacza poważną chorobę?
Nie, ale jeśli utrzymuje się długo i nie ustępuje po odpoczynku, wymaga diagnostyki.

Jakie badania wykonać na początku?
Najczęściej zaleca się morfologię krwi, oznaczenie poziomu glukozy, TSH, FT4, elektrolitów oraz parametrów gospodarki żelazowej.

Czy stres może powodować stałe zmęczenie?
Tak, przewlekły stres i zaburzenia lękowe mogą prowadzić do długotrwałego wyczerpania.

Kiedy podejrzewa się CFS/ME?
Gdy zmęczenie trwa co najmniej 6 miesięcy i towarzyszy mu post-exertional malaise oraz zaburzenia funkcji poznawczych.

Źródła:

1. National Academy of Medicine, Beyond Myalgic Encephalomyelitis/Chronic Fatigue Syndrome, 2015.
2. Whiting P. et al., Interventions for chronic fatigue syndrome. JAMA, 2001.
3. Kruse C.S. et al., Chronic fatigue prevalence and management. BMJ Open, 2017.
4. The Lancet, Fatigue as a clinical symptom: epidemiology and differential diagnosis, przegląd systematyczny.