Pierwsza pomoc przy omdleniu – co zrobić krok po kroku przed przyjazdem pomocy

Pierwsza pomoc przy omdleniu polega na szybkim zabezpieczeniu miejsca, ocenie reakcji i oddechu, ułożeniu chorej osoby na plecach, uniesieniu nóg oraz wezwaniu pomocy, jeśli stan nie poprawia się szybko albo pojawiają się objawy zagrożenia życia.

• Omdlenie zwykle wynika z krótkotrwałego spadku przepływu krwi przez mózg i najczęściej ustępuje samoistnie.
• Najpierw trzeba sprawdzić bezpieczeństwo, reakcję na głos i dotyk oraz oddychanie.
• Przy zachowanym oddechu pomocne jest ułożenie na plecach, uniesienie nóg, rozluźnienie ciasnych ubrań i zapewnienie dopływu świeżego powietrza.
• Nie wolno podawać jedzenia ani picia osobie nieprzytomnej lub splątanej.
• Brak prawidłowego oddechu oznacza konieczność wezwania pomocy i rozpoczęcia RKO.

Zobacz też: Bezsenność latem – dlaczego wysokie temperatury utrudniają regenerację organizmu

Czym jest omdlenie i dlaczego dochodzi do utraty przytomności?

Omdlenie jest krótkotrwałą utratą przytomności spowodowaną przemijającym niedokrwieniem mózgu, czyli chwilowym zmniejszeniem przepływu krwi do struktur odpowiedzialnych za świadomość. Wytyczne Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego definiują omdlenie jako przemijającą utratę przytomności z powodu hipoperfuzji mózgowej, o szybkim początku, krótkim czasie trwania i samoistnym pełnym powrocie.

Najczęściej poprzedzają je zawroty głowy, mroczki przed oczami, osłabienie, nudności, bladość, zimny pot albo uczucie „odpływania”. Przyczyną może być długie stanie, duszne pomieszczenie, odwodnienie, ból, silny stres, gwałtowne wstanie, spadek ciśnienia tętniczego albo reakcja wazowagalna. U części osób epizod jest łagodny, ale nie każdą utratę świadomości można uznać za niegroźną.

Szczególnej ostrożności wymagają sytuacje, w których osoba upadła z wysokości, uderzyła głową, ma choroby serca, cukrzycę, drgawki, ból w klatce piersiowej, duszność, nierówny oddech albo długo nie odzyskuje kontaktu. Wtedy postępowanie nie powinno ograniczać się do czekania na poprawę.

Jak wygląda pierwsza pomoc krok po kroku przy omdleniu?

Pierwsza pomoc przy krótkotrwałej utracie przytomności zaczyna się od upewnienia się, że miejsce zdarzenia jest bezpieczne, a następnie od sprawdzenia reakcji osoby leżącej. Trzeba podejść, głośno zapytać, czy słyszy, delikatnie potrząsnąć za ramiona i ocenić, czy odpowiada, porusza się oraz oddycha.

Jeżeli osoba reaguje lub szybko odzyskuje kontakt, należy ułożyć ją na plecach i unieść nogi. Takie ułożenie może poprawić powrót krwi żylnej i przepływ krwi w kierunku mózgu, co sprzyja szybszemu ustąpieniu objawów w typowym omdleniu. Aktualizacja zaleceń American Heart Association dotyczących stanu przedomdleniowego opisuje również znaczenie manewrów zwiększających ciśnienie, takich jak napinanie mięśni nóg lub rąk, gdy objawy dopiero się zaczynają.

Następnie trzeba rozluźnić ciasne ubrania, zwłaszcza krawat, kołnierzyk i pasek, oraz zapewnić dopływ świeżego powietrza. Można otworzyć okno, odsunąć gapiów i zadbać, aby osoba nie wstawała gwałtownie od razu po odzyskaniu świadomości. Nie należy uderzać w twarz, potrząsać energicznie, polewać zimną wodą ani podawać jedzenia lub picia, dopóki kontakt nie jest w pełni prawidłowy.

Najważniejsze kroki przed przyjazdem pomocy to:

• Oceń bezpieczeństwo miejsca i nie narażaj siebie na uraz.
• Sprawdź reakcję na głos oraz delikatny dotyk.
• Oceń oddychanie, obserwując ruchy klatki piersiowej i słuchając oddechu.
• Ułóż osobę na plecach, jeśli nie podejrzewasz urazu kręgosłupa.
• Unieś nogi i rozluźnij ciasne ubrania.
• Zapewnij świeże powietrze i ogranicz tłum wokół osoby.
• Obserwuj stan do pełnego powrotu świadomości albo do przyjazdu pomocy.

Kiedy poszkodowany po omdleniu wymaga wezwania pogotowia?

Poszkodowany po omdleniu wymaga wezwania pogotowia wtedy, gdy nie odzyskuje szybko pełnej świadomości, oddycha nieprawidłowo, doznał urazu, ma drgawki, choruje na serce lub cukrzycę albo epizod wystąpił bez wyraźnej przyczyny. Pomoc należy wezwać również wtedy, gdy utracie przytomności towarzyszył ból w klatce piersiowej, duszność, kołatanie serca, nagły silny ból głowy, zaburzenia mowy, niedowład albo sinienie skóry.

Numer alarmowy 112 działa jako ogólny numer do zgłaszania nagłych zdarzeń, a numer alarmowy 999 łączy z ratownictwem medycznym. W zgłoszeniu trzeba powiedzieć, gdzie doszło do zdarzenia, ile osób wymaga pomocy, czy osoba oddycha, czy odzyskała świadomość, czy doszło do uderzenia głową oraz jakie objawy występują obecnie. Gov.pl wskazuje, że przy nagłych wypadkach należy sprawdzić stan chorej osoby, ocenić przytomność i oddech oraz wezwać zespół ratownictwa medycznego pod 999 lub 112.

Niepokojące są także powtarzające się omdlenia, epizod podczas wysiłku, omdlenie w pozycji leżącej, nagła utrata świadomości bez objawów zapowiadających i rodzinne występowanie nagłych zgonów sercowych. Wytyczne ESC podkreślają, że ocena przyczyny przemijającej utraty świadomości ma znaczenie, ponieważ część przypadków może mieć podłoże kardiologiczne lub neurologiczne, a nie tylko odruchowe.

Wezwanie pomocy jest konieczne szczególnie wtedy, gdy występują:

• Utrata przytomności trwająca dłużej niż kilka minut.
• Nieprawidłowy oddech, charczenie, pojedyncze westchnięcia albo brak oddechu.
• Uraz głowy, krwawienie, silny ból szyi lub podejrzenie uszkodzenia kręgosłupa.
• Drgawki albo splątanie po odzyskaniu świadomości.
• Cukrzyca, choroby serca, ciąża lub podeszły wiek.
• Ból w klatce piersiowej, duszność albo nagłe kołatanie serca.
• Kolejne omdlenie w krótkim czasie.

Co robić, gdy utrata przytomności łączy się z nieprawidłowym oddechem?

Gdy utrata przytomności łączy się z brakiem prawidłowego oddechu, trzeba natychmiast wezwać pogotowie i rozpocząć resuscytację krążeniowo-oddechową. Nieprawidłowy oddech może wyglądać jak pojedyncze westchnięcia, charczenie, nieregularne łapanie powietrza albo bardzo rzadkie ruchy klatki piersiowej; nie należy traktować tego jako normalnego oddychania.

Osobę trzeba ułożyć na twardym, równym podłożu. Następnie należy rozpocząć uciskanie klatki piersiowej na środku mostka, z częstością 100–120 uciśnięć na minutę i głębokością około 5–6 cm u dorosłego. Wytyczne resuscytacyjne podkreślają, że przy braku prawidłowego oddechu należy rozpocząć podstawowe czynności ratujące życie, a nie układać chorego w pozycji bocznej.

Jeżeli osoba jest nieprzytomna, ale oddycha prawidłowo i nie ma podejrzenia urazu, można ułożyć ją w pozycji bocznej bezpiecznej i stale kontrolować oddech. NHS wskazuje, że taka pozycja pomaga utrzymać drożność dróg oddechowych i zmniejsza ryzyko zachłyśnięcia się wymiocinami lub płynem.

Trzeba jednak pamiętać, że stan może się zmienić. Kontrola oddechu nie jest jednorazową czynnością; należy powtarzać ją do czasu przyjazdu ratowników. Jeżeli oddech zaniknie lub stanie się nieprawidłowy, osobę trzeba odwrócić na plecy i rozpocząć RKO. Pacjent.gov.pl zaleca przy braku oddechu wezwanie pomocy pod 999 lub 112 oraz naprzemienne wykonywanie 30 uciśnięć klatki piersiowej i 2 oddechów ratowniczych, jeśli osoba udzielająca pomocy potrafi je bezpiecznie wykonać.

Pierwsza pomoc przy omdleniu: Q&A

Czy po omdleniu można od razu podać wodę?
Nie od razu. Picie można podać dopiero wtedy, gdy osoba jest w pełni przytomna, siedzi stabilnie, logicznie odpowiada i nie ma nudności ani ryzyka zakrztuszenia. Osobie nieprzytomnej lub splątanej nie wolno podawać nic doustnie.

Czy trzeba podnosić osobę po omdleniu?
Nie. Najpierw należy pozostawić ją w pozycji leżącej, unieść nogi i obserwować oddech oraz świadomość. Gwałtowne sadzanie lub stawianie może spowodować kolejne zasłabnięcie.

Czy uderzanie w twarz pomaga odzyskać przytomność?
Nie. Uderzanie w twarz nie jest elementem prawidłowej pierwszej pomocy i może spowodować dodatkowy uraz. Wystarczy głośny komunikat, delikatne potrząśnięcie za ramiona i ocena reakcji.

Czy każde omdlenie wymaga karetki?
Nie każde, ale pomoc trzeba wezwać, gdy utrata świadomości trwa dłużej, doszło do urazu, oddech jest nieprawidłowy, wystąpiły drgawki, ból w klatce piersiowej, duszność, cukrzyca, choroby serca albo osoba nie wraca szybko do pełnego kontaktu.

Co zrobić, jeśli nie umiem wykonywać oddechów ratowniczych?
Przy braku prawidłowego oddechu należy zadzwonić pod 112 lub 999 i rozpocząć uciski klatki piersiowej. Dyspozytor może prowadzić osobę udzielającą pomocy przez kolejne czynności.

Źródła

• European Resuscitation Council Guidelines 2021: First aid, Resuscitation.
• Resuscitation Council UK, Adult basic life support Guidelines, 2025.
• NHS, Recovery position – First aid.
• gov.pl, Pierwsza pomoc to Twój obowiązek.
• pl, Sposób udzielania pierwszej pomocy w wybranych nagłych wypadkach.