Hiperprolaktynemia – czym jest według współczesnych badań?

Hiperprolaktynemia to stan podwyższonego stężenia prolaktyny we krwi, prowadzący do zaburzeń hormonalnych i objawów dotyczących układu rozrodczego oraz funkcji metabolicznych. Mechanizm zaburzenia wynika najczęściej z dysfunkcji przysadki lub nieprawidłowej regulacji dopaminergicznej.

• Zwiększone stężenia hormonu mogą wynikać z chorób, leków lub zaburzeń osi podwzgórzowo-przysadkowej
• Objawy różnią się u kobiet i mężczyzn, ale zwykle dotyczą funkcji rozrodczych
• Wysokie stężenia hormonu mogą świadczyć o obecności zmian przysadki
• Diagnostyka wymaga oceny czynników endokrynnych i przyjmowanych leków

Zobacz też: Jak rozpoznać niedobór testosteronu u mężczyzn i jakie mogą być tego skutki?

Czym jest prolaktyna i jak powstaje hiperprolaktynemia?

Prolaktyna jest hormonem wytwarzanym przez komórki laktotropowe przysadki, a jej główną funkcją jest regulacja laktacji. Hiperprolaktynemia rozwija się, gdy dochodzi do utrwalonego wzrostu poziomu hormonu ponad wartości referencyjne, co wpływa na cykl miesiączkowy, płodność oraz funkcjonowanie metaboliczne.

W prawidłowych warunkach dopamina hamuje wydzielanie hormonu. Gdy szlak dopaminergiczny działa nieprawidłowo, stężenie prolaktyny rośnie. Mechanizm ten jest typowy dla zaburzeń w obrębie przysadki oraz zmian wymagających diagnostyki obrazowej.

Wśród częstych przyczyn wymienia się obecność zmian hormonalnych i endokrynologicznych, które zaburzają regulację przysadki. W badaniach klinicznych zwraca się uwagę na choroby tarczycy, ponieważ niedoczynność tego narządu prowadzi do wzrostu TRH, które stymuluje wydzielanie prolaktyny.

Warto uwzględnić również czynniki fizjologiczne. Krótkotrwały wzrost stężenia hormonu może wystąpić w sytuacjach takich jak karmienie piersią lub stres. Nie są to jednak stany patologiczne, dlatego diagnostyka wymaga powtarzalnych pomiarów w odpowiednich warunkach.

Jakie są objawy hiperprolaktynemii u kobiet i mężczyzn?

Objawy hiperprolaktynemii zależą od stężenia hormonu oraz czasu trwania zaburzenia. U kobiet pierwszym sygnałem są zwykle zaburzenia miesiączkowania wynikające z hamowania owulacji przez prolaktynę. Mechanizm ten wpływa na płodność i jest częstym powodem wykonania badań hormonalnych.

W obrazie klinicznym pojawia się mlekotok, który jest wynikiem aktywacji komórek laktotropowych w sposób niezależny od ciąży. Dodatkowo obserwuje się objawy związane z nadmierną aktywnością androgenową, takie jak trądzik oraz hirsutyzm. Związane jest to z zaburzeniami regulacji osi podwzgórzowo-przysadkowo-gonadalnej.

U mężczyzn dominują problemy związane z funkcjonowaniem seksualnym. Występuje obniżenie libido oraz zaburzenia erekcji wynikające z obniżenia stężeń testosteronu. W bardziej zaawansowanych przypadkach możliwe jest pojawienie się ginekomastii oraz obniżenia jakości nasienia.

Objawy ogólne obejmują bóle głowy oraz zaburzenia widzenia. Mechanizm tych dolegliwości jest typowy dla zmian rozrostowych w obrębie przysadki, które wywierają ucisk na struktury sąsiednie. W takich sytuacjach wskazana jest diagnostyka obrazowa.

Lista najczęstszych objawów klinicznych:

• Zaburzenia miesiączkowania i problemy z płodnością
• Mlekotok oraz zmiany skórne
• Spadek libido i zaburzenia erekcji
• Bóle głowy i wady pola widzenia

Jakie choroby najczęściej powodują hiperprolaktynemię?

Hiperprolaktynemia może wynikać z obecności zmian przysadkowych, zaburzeń hormonalnych lub chorób metabolicznych. Najczęstszą przyczyną patologiczną jest gruczolak przysadki, który wytwarza nadmierną ilość prolaktyny. Zmiany te mają zazwyczaj przebieg łagodny, jednak wymagają kontroli i leczenia farmakologicznego.

W przebiegu niedoczynności tarczycy dochodzi do zwiększonej produkcji TRH, która pobudza komórki laktotropowe. Zjawisko to powoduje wzrost stężenia hormonu oraz typowe objawy zaburzeń reprodukcyjnych. Prawidłowe leczenie tarczycy prowadzi zwykle do normalizacji prolaktyny.

Wśród przyczyn ogólnoustrojowych wymienia się niewydolność nerek oraz niewydolność wątroby. W obu przypadkach problem wynika z upośledzenia klirensu hormonu, co prowadzi do jego kumulacji. Można zaobserwować także zależność między przewlekłymi chorobami immunologicznymi a zmianami w gospodarce hormonalnej.

Często wymagana jest diagnostyka różnicowa obejmująca choroby ośrodkowego układu nerwowego. Zmiany takie jak oponiaki lub glejaki wpływają na podwzgórze lub przysadkę. W ich przebiegu mogą pojawiać się zaburzenia widzenia oraz narastające bóle głowy, co wymaga pilnej konsultacji.

Jak leki i czynniki zewnętrzne wpływają na poziom prolaktyny?

Hiperprolaktynemia może być również wynikiem działania leków. Najczęściej odpowiadają za nią preparaty wpływające na szlaki dopaminergiczne. Dotyczy to szczególnie neuroleptyków, które blokują receptory dopaminowe. Mechanizm ten prowadzi do braku hamowania prolaktyny.

Wśród leków zwiększających stężenie hormonu wymienia się także preparaty przeciwdepresyjne oraz środki stosowane w leczeniu zaburzeń żołądkowo-jelitowych. Niektóre substancje hormonalne, takie jak estrogeny oraz progestageny, mogą wpływać na regulację przysadki. W części przypadków zmiana preparatu prowadzi do normalizacji wartości.

Czynnikami środowiskowymi mogą być także opiaty oraz substancje wpływające na układ nerwowy. W badaniach wykazano, że regularne stosowanie tych związków zaburza regulację neurohormonalną. Zjawiska te mają charakter odwracalny, jeśli nie towarzyszy im uszkodzenie przysadki.

Warto pamiętać o wpływie stresu oraz zaburzeń snu. Krótkotrwały wzrost hormonu nie ma zwykle znaczenia klinicznego, ale długotrwałe przeciążenie może wymagać oceny endokrynologicznej, zwłaszcza przy obecności objawów reprodukcyjnych.

Pytania i odpowiedzi

Czy hiperprolaktynemia zawsze oznacza zmianę w przysadce?
Nie, może wynikać także z leków, zaburzeń hormonalnych lub chorób metabolicznych.

Czy można zajść w ciążę przy podwyższonej prolaktynie?
Jest to możliwe, ale zaburzenie utrudnia owulację i wymaga leczenia.

Czy mężczyźni również mają objawy?
Tak, dotyczą one funkcji seksualnych i metabolicznych.

Czy hiperprolaktynemia jest groźna?
Może prowadzić do powikłań, dlatego wymaga diagnostyki i ustalenia przyczyny.

Źródła

• Melmed S. “Pathophysiology of prolactinomas.” New England Journal of Medicine.
• Schlechte J. “Clinical practice: Prolactinoma.” Lancet.
• Molitch M.E. “Evaluation and treatment of hyperprolactinemia.” Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism.
• Endocrine Society – Clinical Practice Guidelines for Hyperprolactinemia.