Czym jest endometrioza i jak ją diagnozować?

Endometrioza diagnoza opiera się na ocenie objawów klinicznych, badaniach obrazowych oraz – w wybranych przypadkach – potwierdzeniu w badaniu operacyjnym. Endometrioza to przewlekła choroba zapalna, w której tkanka podobna do endometrium występuje poza macicą, powodując ból miednicy mniejszej i niepłodność. Wczesne rozpoznanie skraca czas do wdrożenia leczenia i zmniejsza ryzyko powikłań.

• Podstawą rozpoznania jest dokładny wywiad i badanie ginekologiczne
• USG transwaginalne i MRI miednicy mniejszej zwiększają wykrywalność zmian
• Laparoskopia z badaniem histopatologicznym pozostaje metodą potwierdzającą
• Nowe testy molekularne są obiecujące, lecz nie zastępują standardów diagnostycznych

Zobacz też: Zespół napięcia przedmiesiączkowego – co o nim mówią współczesne badania?

Na czym polega Diagnoza endometriozy?

Diagnoza endometriozy polega na połączeniu oceny objawów klinicznych z wynikami badań obrazowych i – w razie potrzeby – potwierdzeniem chirurgicznym.

Choroba najczęściej objawia się przewlekłym bólem miednicy mniejszej, nasilonym podczas miesiączki (dysmenorrhea), bólem podczas współżycia (dyspareunia) oraz problemami z płodnością. Według danych publikowanych w „The Lancet” średni czas od wystąpienia objawów do rozpoznania wynosi kilka lat, co wynika z niespecyficznego charakteru symptomów.

Lekarz ginekolog rozpoczyna proces od szczegółowego wywiadu oraz badania fizykalnego. Już na tym etapie można podejrzewać obecność głębokich nacieków endometrialnych lub zrostów, zwłaszcza gdy pacjentka zgłasza ból przy oddawaniu moczu lub stolca.

Jaką rolę odgrywa Laparoskopia w rozpoznaniu choroby?

Laparoskopia jest metodą chirurgiczną umożliwiającą bezpośrednie uwidocznienie ognisk endometriozy w jamie brzusznej.

Choć współczesne wytyczne dopuszczają rozpoznanie kliniczne bez operacji, laparoskopia pozostaje złotym standardem w przypadkach niejednoznacznych lub opornych na leczenie. Umożliwia ocenę lokalizacji zmian, takich jak torbiel czekoladowa jajnika czy ogniska na otrzewnej.

Podczas zabiegu pobiera się materiał do badania histopatologicznego, które potwierdza obecność tkanki endometrialnej poza macicą. Badania opublikowane w „Human Reproduction Update” wskazują, że połączenie obrazu laparoskopowego z oceną histologiczną zapewnia najwyższą swoistość diagnostyczną.

Jakie znaczenie mają badania obrazowe w wykrywaniu zmian?

USG transwaginalne oraz rezonans magnetyczny (MRI) miednicy mniejszej stanowią podstawowe narzędzia nieinwazyjnej diagnostyki.

USG transwaginalne pozwala wykryć torbiele jajnika o charakterystycznym obrazie oraz podejrzewać obecność głębokich nacieków. W rękach doświadczonego diagnosty metoda ta osiąga wysoką czułość w wykrywaniu zmian w obrębie przegrody odbytniczo-pochwowej.

Rezonans magnetyczny (MRI) miednicy mniejszej jest szczególnie przydatny przy podejrzeniu rozległych nacieków oraz zajęcia struktur sąsiednich. Metaanalizy opublikowane w „Radiology” potwierdzają wysoką wartość MRI w ocenie zaawansowania choroby i planowaniu leczenia operacyjnego.

Czy istnieją nowe metody laboratoryjne wspomagające rozpoznanie?

Test EndoRNA oraz badanie miRNA są nowymi metodami molekularnymi analizującymi ekspresję specyficznych markerów genetycznych.

Wstępne badania sugerują, że mogą one wspierać proces diagnostyczny, szczególnie w przypadkach wczesnych stadiów choroby. Jednak aktualne rekomendacje towarzystw naukowych podkreślają, że metody te nie zastępują standardowych procedur obrazowych ani laparoskopii.

Z uwagi na złożoność patofizjologii endometriozy nie opracowano dotąd pojedynczego testu laboratoryjnego o wystarczającej czułości i swoistości do samodzielnego rozpoznania.

Jak objawy kliniczne kierują diagnostyką?

Objawy stanowią kluczowy element wstępnego rozpoznania.

Przewlekły ból miednicy mniejszej, nasilona bolesność miesiączkowa, niepłodność oraz dolegliwości ze strony układu moczowego lub pokarmowego powinny skłonić do pogłębionej diagnostyki. W badaniach klinicznych wykazano, że odpowiednio przeprowadzony wywiad znacząco zwiększa trafność rozpoznania jeszcze przed wykonaniem badań obrazowych.

Wczesne skierowanie do specjalisty skraca czas do postawienia diagnozy i poprawia rokowanie w zakresie kontroli bólu oraz zachowania płodności.

Q&A

Czy do rozpoznania zawsze potrzebna jest operacja?
Nie, w wielu przypadkach rozpoznanie opiera się na objawach i badaniach obrazowych, jednak laparoskopia pozostaje metodą potwierdzającą.

Czy USG wystarczy do postawienia diagnozy?
USG transwaginalne jest bardzo przydatne, ale w niektórych przypadkach konieczne jest MRI lub laparoskopia.

Czy endometrioza zawsze powoduje niepłodność?
Nie, ale zwiększa ryzyko problemów z zajściem w ciążę.

Czy istnieje jedno badanie krwi potwierdzające chorobę?
Nie, obecnie nie ma pojedynczego testu laboratoryjnego, który jednoznacznie potwierdzałby rozpoznanie.

Źródła:

1. Zondervan K.T. et al., Endometriosis. The Lancet, 2020.
2. Becker C.M. et al., ESHRE guideline: endometriosis. Human Reproduction Update, 2022.
3. Guerriero S. et al., Imaging for endometriosis diagnosis. Radiology, 2018.
4. National Institute for Health and Care Excellence (NICE), Endometriosis: diagnosis and management, aktualne wytyczne.