Ciśnienie w czasie upałów – jak lato wpływa na osoby z nadciśnieniem tętniczym

Ciśnienie w czasie upałów często się obniża wskutek rozszerzenia naczyń i utraty płynów, ale reakcja nie jest jednakowa u każdego. Osoby leczone z powodu zbyt wysokich wartości są bardziej narażone na omdlenie, zaburzenia elektrolitowe i przeciążenie krążenia, dlatego latem wymagają uważnej obserwacji.

• Wysoka temperatura może obniżać dzienne wartości skurczowe i rozkurczowe, a jednocześnie przyspieszać tętno.
• Odwodnienie zmniejsza objętość krwi i zwiększa ryzyko niedociśnienia ortostatycznego.
• Leki przeciwnadciśnieniowe, szczególnie leki moczopędne, mogą nasilać skutki utraty płynów.
• Regularne pomiary ciśnienia pozwalają rozpoznać istotne zmiany i przekazać lekarzowi wiarygodne dane.
• Samodzielne zmniejszanie dawki lub odstawianie preparatów może być niebezpieczne.

Zobacz też: Aktywność fizyczna w upały – jak trenować bezpiecznie podczas wysokich temperatur

Jak upały zmieniają ciśnienie tętnicze i pracę serca?

Gorące otoczenie u wielu osób obniża dzienne wartości skurczowe i rozkurczowe, ponieważ organizm zwiększa przepływ krwi przez skórę, aby skuteczniej oddawać ciepło. Przeglądy badań wskazują na odwrotną zależność między temperaturą otoczenia a wynikami pomiarów – wraz ze wzrostem temperatury wartości dzienne zazwyczaj maleją, choć wielkość tej zmiany zależy między innymi od wieku, przyjmowanych leków, warunków mieszkaniowych i chorób współistniejących.

Najważniejszym mechanizmem jest rozszerzenie naczyń krwionośnych w skórze. Powoduje ono zmniejszenie oporu naczyniowego oraz przesunięcie części krwi z centralnych obszarów organizmu do naczyń obwodowych. Aby utrzymać prawidłowe ukrwienie narządów, organizm zwiększa tętno i kurczliwość mięśnia sercowego. Jeżeli równocześnie dochodzi do intensywnego pocenia, zmniejsza się objętość osocza, a następnie całkowita objętość krwi. Rezerwa potrzebna do utrzymania stabilnych wartości podczas wstawania, chodzenia lub wysiłku staje się wtedy mniejsza.

Lato nie oznacza jednak, że każdy pomiar będzie niższy. Wyniki mogą wzrosnąć pod wpływem bólu, stresu, wysiłku fizycznego, niewyspania albo znacznego odwodnienia pobudzającego układ współczulny. Badania nad sezonowością wykazały ponadto, że wartości dzienne są zwykle wyższe zimą, ale wartości nocne mogą zwiększać się latem, między innymi z powodu wysokiej temperatury w sypialni, częstych przebudzeń i gorszej jakości snu. Z tego względu pojedynczy wynik nie powinien być podstawą do zmiany leczenia.

Dlaczego nadciśnienie tętnicze zwiększa ryzyko problemów z układem krążenia latem?

Choroba nadciśnieniowa zwiększa podatność na powikłania w gorącym otoczeniu, ponieważ naczynia i mięsień sercowy często mają mniejszą zdolność dostosowania się do nagłych zmian temperatury, przepływu krwi i zapotrzebowania na tlen. Szczególnie narażone są osoby starsze, z chorobą wieńcową, niewydolnością mięśnia sercowego, cukrzycą, przewlekłą chorobą nerek lub ograniczoną sprawnością.

Odwodnienie prowadzi do zmniejszenia objętości krwi krążącej i może wywołać spadek ciśnienia, zwłaszcza podczas szybkiego wstawania. Takie niedociśnienie ortostatyczne może objawiać się przez zawroty głowy, mroczki przed oczami, chwiejność, nagłe osłabienie lub krótkotrwałą utratę przytomności. W badaniu obejmującym osoby przyjmujące preparaty obniżające wartości pomiarów omdlenia związane z odwodnieniem występowały latem częściej niż zimą. Obserwację tę przeprowadzono jednak w suchym klimacie pustynnym, dlatego nie należy bezpośrednio przenosić wielkości ryzyka na wszystkie populacje.

Utrata wody przy zachowaniu elementów morfotycznych powoduje zagęszczenie krwi i może zwiększać jej lepkość. Jednocześnie pocenie prowadzi do utraty sodu, a w określonych sytuacjach także innych elektrolitów. Zaburzenia stężenia sodu, potasu lub magnezu mogą wpływać na przewodzenie impulsów w komórkach mięśnia sercowego i sprzyjać zaburzeniom rytmu. Eksperci wskazują również na możliwość nasilenia aktywacji płytek, zapalenia i procesów krzepnięcia, jednak dowody na bezpośredni związek umiarkowanego przegrzania z klinicznymi zakrzepami pozostają niejednoznaczne. Odwodnienie nie oznacza więc, że u danej osoby nieuchronnie dojdzie do udaru albo zawału, ale może zwiększać obciążenie organizmu i ograniczać jego rezerwy.

Ekstremalna ekspozycja zwiększa zapotrzebowanie mięśnia sercowego na tlen. U osoby ze zwężonymi tętnicami wieńcowymi przepływ może okazać się niewystarczający, zwłaszcza gdy jednocześnie obniża się objętość krwi, przyspiesza tętno i występują zaburzenia elektrolitowe. Badania epidemiologiczne łączą fale gorąca ze wzrostem ryzyka zgonów z przyczyn sercowo-naczyniowych, a dane z 27 krajów wskazują, że najbardziej skrajne temperatury wiążą się ze zwiększoną śmiertelnością z określonych przyczyn krążeniowych.

Jak kontrolować ciśnienie tętnicze i leki przeciwnadciśnieniowe podczas gorących dni?

Najbezpieczniejszym sposobem kontroli leczenia latem jest prowadzenie dzienniczka domowych pomiarów oraz obserwowanie samopoczucia. Zalecenia ekspertów podkreślają znaczenie pomiarów poza gabinetem, ponieważ pozwalają one ocenić sezonowe zmiany i odróżnić utrwaloną tendencję od przypadkowego wyniku. Aparat powinien być zwalidowany, a mankiet dopasowany do obwodu ramienia.

Preparatów nie należy zmniejszać ani odstawiać wyłącznie dlatego, że jeden wynik był niższy niż zwykle. Leki przeciwnadciśnieniowe mają różne mechanizmy działania, a nagłe przerwanie terapii może spowodować gwałtowne pogorszenie kontroli choroby. Szczególnej uwagi wymagają leki moczopędne, które zwiększają wydalanie wody i sodu. W połączeniu z intensywnym poceniem mogą nasilać odwodnienie, zaburzenia elektrolitowe, osłabienie i objawowe niedociśnienie. Decyzję o ewentualnej modyfikacji schematu powinien podejmować lekarz na podstawie serii wyników, objawów, wydolności nerek i całego zestawu stosowanych preparatów.

W czasie gorących dni warto przestrzegać kilku zasad:

• Mierz wartości rano i wieczorem, po kilku minutach spokojnego siedzenia, używając tego samego ramienia i podobnych warunków.
• Zapisuj oba wyniki, tętno, godzinę pomiaru, przyjęte leki oraz ewentualne dolegliwości.
• Pij regularnie małe porcje płynu, a jako podstawowy napój wybieraj wodę niegazowaną.
• Ogranicz alkohol oraz duże ilości napojów słodzonych i kofeinowych.
• Unikaj intensywnego wysiłku i promieniowania słonecznego w najgorętszej części dnia.
• Przebywaj w zacienionych pomieszczeniach lub odpowiednio chłodzonych wnętrzach, unikając jednocześnie gwałtownych zmian temperatury.

Nie istnieje jedna odpowiednia dla wszystkich ilość płynu. Zapotrzebowanie zależy od masy ciała, aktywności, intensywności pocenia, diety, funkcji nerek i chorób współistniejących. Osoba, której wcześniej zalecono ograniczenie płynów, nie powinna samodzielnie znosić tego ograniczenia. Napoje zawierające elektrolity nie są potrzebne rutynowo przy niewielkiej aktywności i prawidłowym odżywianiu, ale mogą być rozważane po bardzo obfitym poceniu, wymiotach lub biegunce. Nie należy bez konsultacji przyjmować preparatów z potasem, szczególnie podczas terapii lekami wpływającymi na układ renina–angiotensyna–aldosteron lub przy chorobie nerek.

Lekka dieta może ułatwiać funkcjonowanie w wysokiej temperaturze. Pomidory, banany i inne produkty zawierające potas mogą być elementem zbilansowanego jadłospisu, o ile nie ma przeciwwskazań do zwiększonego spożycia tego pierwiastka. Nie należy jednak traktować pojedynczych produktów jako sposobu na doraźne korygowanie nieprawidłowych wyników ani zastępować nimi diagnostyki.

Kiedy upały wymagają kontaktu z lekarzem lub pilnej pomocy?

Kontakt z lekarzem jest potrzebny, gdy niższe niż zwykle wyniki powtarzają się i towarzyszą im zawroty głowy, mroczki przed oczami, nudności, kołatanie, wyraźne osłabienie albo problemy z utrzymaniem równowagi. Konsultacji wymagają również omdlenie, znaczne ograniczenie ilości oddawanego moczu, uporczywe wymioty oraz niemożność przyjmowania płynów. Badania podstawowej opieki zdrowotnej wskazują, że podczas fal gorąca wzrasta częstość konsultacji związanych z odwodnieniem, niedociśnieniem ortostatycznym i chorobami wywołanymi przegrzaniem.

Natychmiastowej pomocy wymagają:

• Ból w klatce piersiowej, szczególnie z dusznością, zimnym potem, mdłościami lub promieniowaniem do ramienia, pleców albo żuchwy.
• Nagłe opadnięcie kącika ust, zaburzenia mowy, osłabienie kończyny, zaburzenia widzenia lub silny nietypowy ból głowy.
• Utrata przytomności, drgawki, splątanie lub wyraźne zaburzenia zachowania.
• Gorąca skóra i zaburzenia świadomości sugerujące udar słoneczny.
• Silna duszność, sinienie albo gwałtowne pogorszenie stanu ogólnego.

W takich przypadkach należy zadzwonić pod numer 112. Osoby z zaburzeniami świadomości nie powinny otrzymywać płynów doustnie ze względu na ryzyko zachłyśnięcia. Do przyjazdu zespołu ratownictwa trzeba przenieść chorego w chłodniejsze miejsce, rozpocząć zewnętrzne chłodzenie i obserwować oddech.

Ciśnienie w czasie upałów: pytania i odpowiedzi

Czy w gorący dzień wynik zawsze będzie niższy?

Nie. Rozszerzenie naczyń często prowadzi do obniżenia wartości dziennych, ale ból, stres, wysiłek, niedobór snu, zaburzenia rytmu lub znaczna utrata płynów mogą wywołać inną reakcję. Istotniejsza od pojedynczego odczytu jest seria pomiarów wykonanych w podobnych warunkach.

Czy po niskim pomiarze można pominąć tabletkę?

Nie należy podejmować takiej decyzji samodzielnie. Najpierw trzeba powtórzyć pomiar po odpoczynku, zapisać wynik i ocenić występowanie objawów. Powtarzające się niskie wartości lub dolegliwości są wskazaniem do omówienia terapii z osobą prowadzącą leczenie.

Czy trzeba pić napoje z elektrolitami?

Przy zwykłym funkcjonowaniu zazwyczaj wystarczają regularnie przyjmowana woda oraz prawidłowa dieta. Preparaty elektrolitowe mogą być potrzebne po bardzo obfitym poceniu, wymiotach lub biegunce, ale ich skład powinien być uwzględniony przy chorobach nerek i stosowaniu leków wpływających na stężenie potasu lub sodu.

Czy kawę trzeba całkowicie odstawić?

Nie każda osoba musi całkowicie rezygnować z kawy, ale nie powinna ona zastępować wody. Duże ilości kofeiny mogą nasilać kołatanie, niepokój i problemy ze snem. W najgorętsze dni podstawą nawadniania powinny być napoje bez alkoholu, dużej ilości cukru i nadmiaru kofeiny.

Czy mierzyć się częściej niż zwykle?

Częstsze pomiary są uzasadnione po rozpoczęciu fali gorąca, przy zmianie samopoczucia, po omdleniu albo po modyfikacji leczenia zaleconej przez specjalistę. Wielokrotne sprawdzanie wyniku co kilka minut bez objawów zwykle nie dostarcza użytecznych informacji i może zwiększać niepokój.

Źródła

• European Society of Cardiology, „2024 ESC Guidelines for the management of elevated blood pressure and hypertension”.
• World Health Organization, „Keep cool in the heat”, aktualizacja z 2026 roku.