Ciśnienie po upałach – jak organizm adaptuje się do zmiany temperatur

Ciśnienie po upałach może zmieniać się wraz ze spadkiem temperatury otoczenia, ponieważ układ sercowo-naczyniowy dostosowuje opór obwodowy i przepływ krwi do nowych warunków termicznych. Znaczenie mają także nawodnienie, wcześniejsza ekspozycja na gorąco oraz tempo ochłodzenia.

• Po okresie wysokich temperatur wartości mogą wzrastać wraz z ochłodzeniem otoczenia.
• W gorących warunkach rozszerzenie naczyń krwionośnych i pocenie się zwiększają obciążenie mechanizmów termoregulacyjnych.
• Po spadku temperatury zwężenie naczyń krwionośnych zwiększa opór obwodowy i może wpływać na uzyskiwane wartości.
• Uzupełnianie płynów ma znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy podczas gorących dni występowała znaczna utrata wody.
• Pojedynczy wynik należy interpretować ostrożnie, ponieważ zależy również od warunków wykonania badania.

Zobacz też: Profilaktyka nowotworowa latem – dlaczego koniec wakacji to dobry moment na badania

Dlaczego ciśnienie krwi może zmieniać się po zakończeniu upałów?

Po zakończeniu gorącego okresu wartości mogą wzrosnąć, szczególnie gdy temperatura otoczenia obniża się wyraźnie w krótkim czasie. Wynika to przede wszystkim ze zmiany napięcia obwodowego układu naczyniowego oraz odpowiedzi autonomicznego układu nerwowego na chłodniejsze warunki. Badania populacyjne potwierdzają odwrotną zależność między temperaturą otoczenia a wartościami uzyskiwanymi u osób dorosłych.

Podczas upału rozszerzenie naczyń krwionośnych ułatwia oddawanie nadmiaru ciepła. Większy przepływ przez skórę oznacza jednak zmianę rozmieszczenia objętości krwi w ustroju. Jednocześnie może wzrastać tętno, co pomaga utrzymać odpowiedni przepływ mimo zmniejszenia obciążenia wstępnego. W warunkach znacznego stresu cieplnego pojemność minutowa może zwiększyć się nawet około dwukrotnie, głównie wskutek przyspieszenia czynności mięśnia sercowego.

Kiedy temperatura spada, zapotrzebowanie na intensywne oddawanie ciepła zmniejsza się. Pojawia się większe napięcie obwodowe, a zwężenie naczyń krwionośnych ogranicza utratę ciepła. Skutkiem jest wzrost całkowitego oporu obwodowego. Mechanizm ten tłumaczy, dlaczego przejście z gorącego do chłodniejszego środowiska może powodować zmianę wartości uzyskiwanych podczas kontroli. W metaanalizie badań obserwacyjnych spadek średniej dobowej temperatury zewnętrznej o 1°C wiązał się przeciętnie ze wzrostem wartości skurczowej o 0,26 mmHg i rozkurczowej o 0,13 mmHg. Nie oznacza to jednak, że u konkretnej osoby po każdym spadku temperatury wystąpi dokładnie taka zmiana.

Jak organizm reaguje na zmianę temperatury po gorącym okresie?

Organizm reaguje na zmianę temperatury przede wszystkim przez modyfikację przepływu obwodowego, aktywności autonomicznego układu nerwowego i mechanizmów termoregulacji. Odpowiedź nie następuje według jednego stałego schematu, ponieważ zależy między innymi od wielkości i szybkości ochłodzenia, stopnia wcześniejszej aklimatyzacji, aktywności fizycznej oraz stanu nawodnienia.

W czasie upału jednym z najważniejszych mechanizmów jest zwiększenie przepływu przez skórę. Ułatwia to transport ciepła z wnętrza ciała do jego powierzchni. Pocenie się umożliwia natomiast utratę ciepła poprzez parowanie, ale prowadzi równocześnie do utraty wody i elektrolitów. Jeśli płyny nie są odpowiednio uzupełniane, zmniejsza się objętość osocza, co może dodatkowo obciążać układ sercowo-naczyniowy.

Po ochłodzeniu odpowiedź termoregulacyjna zmienia kierunek. Aktywacja współczulna sprzyja skurczowi obwodowych tętnic, dzięki czemu ograniczona zostaje utrata ciepła. Badania fizjologiczne dotyczące ekspozycji na zimno pokazują, że wzrost oporu obwodowego może prowadzić do zwiększenia wartości skurczowych i rozkurczowych. Skala reakcji jest indywidualna i zależy również od intensywności bodźca termicznego.

Do najważniejszych procesów zachodzących przy przejściu od gorąca do chłodniejszych warunków należą:

• Zmniejszenie przepływu obwodowego wraz ze spadkiem zapotrzebowania na oddawanie ciepła.
• Nasilenie zwężenia naczyń krwionośnych pod wpływem chłodu i aktywacji współczulnej.
• Stopniowa normalizacja tętna, jeśli wcześniej było przyspieszone wskutek obciążenia cieplnego.
• Uzupełnianie niedoboru płynów powstałego w wyniku pocenia się.
• Stopniowe wygaszanie części zmian związanych z aklimatyzacją do gorących warunków.

Adaptacja do upału nie znika natychmiast po pierwszym chłodniejszym dniu. Badania nad aklimatyzacją wskazują, że powtarzana ekspozycja na wysoką temperaturę prowadzi między innymi do zwiększenia objętości osocza, sprawniejszej odpowiedzi potowej i mniejszego obciążenia układu sercowo-naczyniowego przy tej samej ekspozycji cieplnej. Znaczna część adaptacji rozwija się już w pierwszym tygodniu, a pełniejsze przystosowanie zwykle wymaga około 10–14 dni regularnej ekspozycji. Po jej przerwaniu zmiany te stopniowo zanikają.

Jak naczynia krwionośne i krążenie przystosowują się do ochłodzenia?

Naczynia krwionośne przystosowują się do ochłodzenia przez zwiększenie napięcia ścian i ograniczenie przepływu w obwodowych obszarach ciała. Jest to fizjologiczna reakcja termoregulacyjna zmniejszająca utratę ciepła, ale jednocześnie zwiększająca opór, przeciwko któremu przepływa krew.

Różnica między reakcją na gorąco i chłód jest istotna. Podczas upału rozszerzenie naczyń krwionośnych pozwala kierować więcej krwi do powierzchni ciała. Jeżeli jednocześnie dochodzi do intensywnego pocenia się, utrata wody może ograniczać objętość krwi krążącej. W takich warunkach wzrost tętna stanowi jeden z mechanizmów pomagających utrzymać odpowiednią pojemność minutową.

Po przejściu do chłodniejszych warunków mechanizm rozszerzający przestaje być potrzebny w takim zakresie. Zwężenie naczyń krwionośnych ogranicza przepływ obwodowy i podnosi opór naczyniowy. Metaanalizy badań prowadzonych w różnych porach roku potwierdzają, że wartości mierzone w dzień są przeciętnie niższe latem niż zimą. W jednej z analiz obejmującej 47 badań różnica między latem a zimą dla pomiarów domowych wynosiła średnio około -6,1 mmHg dla wartości skurczowej oraz -3,1 mmHg dla rozkurczowej.

Zależność ta nie oznacza, że każda zmiana pogody wywołuje identyczną reakcję. Na uzyskiwane wyniki wpływają równocześnie warunki panujące w pomieszczeniu, pora dnia, aktywność przed badaniem, przyjmowane leki i sposób wykonania pomiaru. W badaniach obserwacyjnych zależność od temperatury była silniejsza u części osób z chorobami układu sercowo-naczyniowego, dlatego w tej grupie szczególnie ważna jest prawidłowa kontrola wartości po znaczących zmianach pogody.

Kiedy ciśnienie po upałach wymaga większej uwagi?

Ciśnienie po upałach wymaga większej uwagi wtedy, gdy zmiana wartości jest znaczna, powtarza się w kolejnych prawidłowo wykonanych pomiarach albo towarzyszą jej niepokojące dolegliwości. Pojedynczy odczyt wykonany bezpośrednio po wysiłku, ekspozycji na wysoką temperaturę lub gwałtownym przejściu do chłodnego miejsca nie powinien być automatycznie traktowany jako wartość reprezentatywna dla typowych warunków.

Po gorących dniach ważna jest gospodarka wodna. Intensywne pocenie się może powodować utratę wody, a odwodnienie zmniejsza objętość osocza i pogarsza tolerancję obciążenia cieplnego. Woda powinna być uzupełniana regularnie, a zapotrzebowanie zależy między innymi od temperatury, aktywności, intensywności pocenia i indywidualnych potrzeb. Nie ma jednej ilości płynów właściwej dla każdego człowieka w każdych warunkach.

Przy samodzielnej kontroli warto zwrócić uwagę na kilka zasad:

• Przed badaniem należy zapewnić sobie kilka minut spokojnego odpoczynku.
• Badanie najlepiej wykonywać w stabilnych warunkach termicznych, a nie bezpośrednio po powrocie z gorącego lub bardzo chłodnego otoczenia.
• Kolejne wyniki warto zapisywać, ponieważ seria prawidłowo wykonanych pomiarów daje więcej informacji niż pojedynczy odczyt.
• Przy powtarzających się zawrotach głowy, wyraźnym osłabieniu lub nietypowych wynikach należy skonsultować się z lekarzem.
• Nie należy samodzielnie zmieniać dawkowania leków hipotensyjnych tylko dlatego, że zmieniła się pogoda.

Szczególnej oceny wymagają również objawy sugerujące stan nagły. Utrata przytomności, ból w klatce piersiowej, nasilona duszność, nagłe zaburzenia mowy lub widzenia, niedowład albo inne gwałtownie pojawiające się objawy neurologiczne wymagają pilnej pomocy medycznej niezależnie od tego, czy wystąpiły podczas upału, czy po ochłodzeniu.

Q&A

Czy po upałach ciśnienie może wzrosnąć?

Tak. Spadek temperatury otoczenia może zwiększyć napięcie obwodowego układu naczyniowego, a tym samym opór przepływu. Badania populacyjne wskazują, że chłodniejsze warunki są przeciętnie związane z wyższymi wartościami niż warunki cieplejsze.

Czy po kilku gorących dniach można mieć zawroty głowy?

Tak, zwłaszcza jeśli doszło do intensywnego pocenia się, niedostatecznego uzupełniania płynów lub długotrwałego obciążenia cieplnego. Wysoka temperatura może także pogarszać tolerancję pionizacji ze względu na zmiany przepływu obwodowego i centralnej objętości krwi. Powtarzających się lub nasilonych dolegliwości nie należy jednak automatycznie przypisywać pogodzie.

Jak długo trwa przyzwyczajenie do upału?

Znaczna część fizjologicznej adaptacji może rozwinąć się w pierwszym tygodniu regularnej ekspozycji, natomiast pełniejsza aklimatyzacja zwykle kształtuje się w ciągu około 10–14 dni. Po zakończeniu ekspozycji część uzyskanych zmian stopniowo zanika.

Czy po ochłodzeniu trzeba pić mniej?

Nie należy gwałtownie ograniczać płynów tylko dlatego, że temperatura spadła. Po okresie intensywnego pocenia deficyt płynów może nadal wymagać uzupełnienia. Ilość powinna uwzględniać indywidualne zapotrzebowanie oraz ewentualne zalecenia lekarskie, szczególnie u osób, które z przyczyn zdrowotnych mają zalecone ograniczenie podaży płynów.

Czy jeden nietypowy wynik po zmianie pogody oznacza problem zdrowotny?

Nie musi. Na pojedynczy wynik wpływa wiele czynników, w tym wysiłek, stres, temperatura otoczenia i warunki przeprowadzenia badania. Większe znaczenie ma seria prawidłowo wykonanych pomiarów. Znaczne, utrzymujące się odchylenia lub współistniejące niepokojące objawy wymagają konsultacji medycznej.

Źródła

• Crandall C.G., Wilson T.E. „Human Cardiovascular Responses to Passive Heat Stress”, Comprehensive Physiology, 2015
• González-Alonso J., Crandall C.G., Johnson J.M. „The cardiovascular challenge of exercising in the heat”, The Journal of Physiology, 2008.
• Ikäheimo T.M. „Cardiovascular diseases, cold exposure and exercise”, Temperature, 2018.