Badania po wakacjach – które warto wykonać po powrocie z letnich wyjazdów

Badania po wakacjach – które warto wykonać po powrocie z letnich wyjazdów?

Badania po wakacjach nie są obowiązkowym zestawem testów dla każdej zdrowej osoby wracającej z urlopu. Ich zakres powinien zależeć od kierunku i długości podróży, przebytych dolegliwości oraz konkretnych ekspozycji. Podstawowe badania mogą być uzasadnione w ramach kontroli zdrowia, natomiast po wyjazdach do regionów tropikalnych diagnostykę dobiera się do ryzyka zakażenia.

• U osoby bez objawów po krótkim, typowym wyjeździe zwykle nie ma wskazań do szerokiej diagnostyki chorób związanych z podróżą.
• Podstawowe testy laboratoryjne warto dobierać do wieku, chorób przewlekłych, przyjmowanych leków, przebytych dolegliwości i celu profilaktycznego.
• Utrzymujące się zaburzenia jelitowe, żółtaczka, dolegliwości ze strony układu moczowego lub **gorączka po powrocie wymagają konsultacji lekarskiej i diagnostyki ukierunkowanej na przyczynę.
• Po pobycie w regionach tropikalnych znaczenie ma nie tylko miejsce podróży, ale również czas jej trwania, warunki sanitarne, kontakt ze słodką wodą, owadami, zwierzętami oraz ryzykowne kontakty seksualne.

Zobacz też: Odporność po wakacjach – jak przygotować organizm na sezon jesiennych infekcji

Jakie Badania po wakacjach mogą służyć ogólnej ocenie zdrowia?

Badania po wakacjach służące ogólnej kontroli organizmu mogą obejmować morfologię, oznaczenie glikemii, analizę moczu oraz – przy odpowiednich wskazaniach – ocenę gospodarki elektrolitowej i czynności wątroby. Nie istnieje jednak jeden uniwersalny „pakiet powakacyjny”, który zgodnie z wytycznymi należałoby wykonywać każdemu po urlopie. U zdrowych osób po krótkiej podróży bez szczególnych ekspozycji CDC nie zaleca dodatkowego przesiewowego poszukiwania zakażeń związanych z podróżą.

Morfologia pozwala ocenić między innymi stężenie hemoglobiny, liczbę erytrocytów, leukocytów i płytek krwi. Jej nieprawidłowy wynik może być punktem wyjścia do diagnostyki niedokrwistości, infekcji lub innych zaburzeń hematologicznych. Jeśli istnieje podejrzenie anemii, sama morfologia nie określa jednak jej przyczyny i może być konieczne oznaczenie dodatkowych parametrów, zależnie od obrazu klinicznego.

Oznaczenie glukozy może być elementem profilaktycznej oceny metabolizmu węglowodanów, zwłaszcza u osób z czynnikami ryzyka zaburzeń gospodarki węglowodanowej. Wakacyjna zmiana diety sama w sobie nie stanowi natomiast wskazania do wykonania testu. Wynik należy interpretować z uwzględnieniem tego, czy oznaczenie przeprowadzono na czczo, a w razie nieprawidłowości lekarz może zalecić dalszą diagnostykę.

Badanie ogólne moczu dostarcza informacji pomocnych w ocenie nerek i dróg moczowych. Szczególne znaczenie ma, gdy po podróży pojawiły się pieczenie podczas oddawania moczu, częstomocz, ból w okolicy lędźwiowej, zmiana zabarwienia moczu lub inne objawy ze strony układu moczowego. WHO wymienia zaburzenia oddawania moczu wśród dolegliwości po podróży, z którymi należy zgłosić się po pomoc medyczną.

Kiedy Elektrolity i Próby wątrobowe są uzasadnione po urlopie?

Elektrolity warto oznaczyć przede wszystkim wtedy, gdy istnieją przesłanki wskazujące na zaburzenie równowagi wodnej, a nie rutynowo po każdym letnim wyjeździe. Długotrwałe upały, intensywny wysiłek, odwodnienie, nasilona biegunka lub wymioty mogą prowadzić do zmian stężenia sodu i potasu. O potrzebie oznaczenia magnezu decyduje sytuacja kliniczna, ponieważ nie jest on automatycznie częścią każdego podstawowego panelu elektrolitowego.

Znaczenie ma również czas wykonania badania. Przejściowe zaburzenia spowodowane ostrą utratą płynów mogą zmieniać się po prawidłowym nawodnieniu, dlatego wynik zawsze powinien być interpretowany w odniesieniu do objawów i przebiegu choroby. Szczególnej ostrożności wymagają osoby przyjmujące leki wpływające na gospodarkę wodno-elektrolitową oraz pacjenci z chorobami nerek lub układu krążenia.

Próby wątrobowe mogą być potrzebne w przypadku objawów albo ekspozycji sugerujących uszkodzenie wątroby lub zakażenie wirusami hepatotropowymi. Oznaczenia takie jak ALT i AST pomagają wykryć uszkodzenie hepatocytów, ale nie wskazują samodzielnie jego przyczyny. CDC zwraca uwagę, że u osób długo przebywających za granicą w trudnych warunkach sanitarnych oznaczenie transaminaz może należeć do podstawowej oceny po powrocie.

Szczególnego znaczenia nabierają objawy pojawiające się po wyjeździe. WHO zaleca konsultację po powrocie między innymi w razie żółtaczki, uporczywych wymiotów lub biegunki. W takiej sytuacji nie należy ograniczać diagnostyki do samodzielnie wybranego pakietu laboratoryjnego – zakres badań powinien wynikać z wywiadu i badania lekarskiego.

Czy Badanie kału na pasożyty i Markery stanu zapalnego warto wykonywać profilaktycznie?

Badanie kału na pasożyty nie jest zalecane rutynowo każdej osobie bez objawów tylko dlatego, że wróciła z zagranicznego urlopu. Ryzyko zakażenia pasożytami zależy od regionu, długości pobytu i rodzaju ekspozycji. Sam fakt spożywania street foodu nie oznacza, że po powrocie konieczne jest mikroskopowe badanie kału. CDC wskazuje, że przesiewowe badania w kierunku pasożytów jelitowych u bezobjawowych podróżnych mają istotne ograniczenia, a w przypadku niektórych zakażeń klasyczna mikroskopia charakteryzuje się niewystarczającą czułością.

Inaczej postępuje się, gdy występują utrzymujące się dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego albo doszło do szczególnej ekspozycji. W zależności od sytuacji diagnostyka może obejmować badania mikroskopowe, antygenowe, molekularne lub serologiczne. Przykładowo po kontakcie skóry ze słodką wodą na obszarze endemicznym dla schistosomatozy CDC zaleca rozważenie badań serologicznych; samo badanie stolca może nie wykryć lekkiego zakażenia u podróżnego.

Markery stanu zapalnego, takie jak CRP czy OB, również nie są testami swoistymi dla chorób związanych z wyjazdem. Podwyższony wynik może towarzyszyć infekcji i wielu innym stanom zapalnym, dlatego nie pozwala samodzielnie ustalić rozpoznania. CDC wymienia CRP wśród badań rozważanych u bezobjawowych osób wracających po długotrwałym pobycie w warunkach o gorszym standardzie sanitarnym, ale nie zaleca takiego badania wszystkim turystom.

Wskazaniem do pogłębienia diagnostyki mogą być między innymi:

• Utrzymująca się biegunka, wymioty lub ból brzucha.
• Niewyjaśniona gorączka, dreszcze albo wyraźne pogorszenie samopoczucia.
• Żółtaczka lub ciemne zabarwienie moczu.
• Nieprawidłowości stwierdzone wcześniej w morfologii, w tym eozynofilia po ekspozycji sprzyjającej zakażeniom pasożytniczym.
• Długotrwały pobyt w regionie o złych warunkach sanitarnych albo konkretna ekspozycja na patogeny.

Kiedy Testy w kierunku chorób zakaźnych są potrzebne po podróży?

Testy w kierunku chorób zakaźnych są potrzebne przede wszystkim wtedy, gdy kierunek podróży, objawy lub konkretna ekspozycja wskazują na możliwość zakażenia. Zakres diagnostyki może być bardzo różny – od badań w kierunku zakażeń przenoszonych drogą płciową po diagnostykę chorób tropikalnych. CDC podkreśla, że decyzję należy opierać na trasie i czasie podróży, rodzaju aktywności, ekspozycjach oraz okresie między powrotem a wystąpieniem objawów.

Szczególnego postępowania wymaga podejrzenie malarii. U osoby, która przebywała na obszarze występowania tej choroby i po powrocie ma niewyjaśnioną gorączkę, zakażenie należy brać pod uwagę niezależnie od tego, czy stosowano profilaktykę. CDC zaleca uwzględnianie tej choroby w diagnostyce gorączki u osób, które w ciągu ostatniego roku odwiedziły region endemiczny. WHO zaleca natomiast szybkie potwierdzenie podejrzenia badaniem mikroskopowym krwi lub szybkim testem diagnostycznym.

Niektóre zakażenia mogą ujawnić się dopiero po pewnym czasie. CDC wskazuje, że choroby takie jak wirusowe zapalenia wątroby, ostra infekcja HIV, dur brzuszny czy malaria mogą mieć okres wylęgania liczony w tygodniach, a niektóre zakażenia pasożytnicze i gruźlica mogą ujawnić się nawet po wielu miesiącach. Z tego względu podczas konsultacji trzeba poinformować lekarza o niedawnej podróży, nawet jeżeli od powrotu minęło już sporo czasu.

U bezobjawowej osoby po krótkim pobycie zagranicznym szeroki panel zakaźny zwykle nie jest potrzebny. Wyjątkiem są konkretne ekspozycje, na przykład niezabezpieczony kontakt seksualny, zabieg medyczny lub wykonanie tatuażu w warunkach budzących wątpliwości, kontakt ze słodką wodą w obszarze endemicznym czy długotrwałe przebywanie w warunkach zwiększających ryzyko określonych zakażeń. W takich przypadkach odpowiedni test oraz moment jego wykonania powinny zostać dobrane do konkretnego patogenu.

Q&A

Czy po każdych wakacjach trzeba zrobić badania krwi?
Nie. U zdrowej osoby bez objawów po krótkim urlopie nie ma naukowych podstaw do wykonywania szerokiego zestawu badań wyłącznie z powodu powrotu z wakacji. Kontrolne badania profilaktyczne powinny wynikać przede wszystkim z wieku, czynników ryzyka, chorób przewlekłych i dotychczasowych wyników, a diagnostyka związana z podróżą – z konkretnych ekspozycji.

Czy po wakacjach w tropikach trzeba zbadać kał?
Nie zawsze. Rutynowe poszukiwanie pasożytów w kale u osoby bez objawów nie jest zalecane po każdym wyjeździe. Badania dobiera się do miejsca i długości pobytu, warunków sanitarnych, objawów oraz rodzaju ekspozycji. W przypadku niektórych pasożytów właściwsze od klasycznej mikroskopii mogą być badania serologiczne lub inne metody diagnostyczne.

Co zrobić, jeśli po powrocie pojawi się gorączka?
Należy skontaktować się z lekarzem i przekazać dokładne informacje o trasie podróży oraz terminie powrotu. Po pobycie na obszarze endemicznym konieczne jest pilne uwzględnienie malarii, ponieważ opóźnienie rozpoznania zakażenia wywołanego przez Plasmodium falciparum może prowadzić do ciężkiego przebiegu choroby.

Czy po odwodnieniu na urlopie warto sprawdzić elektrolity?
Może być to uzasadnione po nasilonej utracie płynów, zwłaszcza przy długotrwałych wymiotach lub biegunce, a także gdy utrzymują się osłabienie lub inne niepokojące objawy. Potrzebę i zakres oznaczeń najlepiej ustalić na podstawie aktualnego stanu klinicznego.

Czy wszystkie badania można wykonać od razu po powrocie?
Nie. W diagnostyce części zakażeń znaczenie ma tzw. okno diagnostyczne oraz okres wylęgania choroby. Przykładowo CDC wskazuje, że przesiewowe badanie serologiczne w kierunku schistosomatozy osiąga największą czułość dopiero po około 8–10 tygodniach od ekspozycji. Termin diagnostyki należy więc dopasować do podejrzewanego zakażenia.)

Źródła

• World Health Organization, Diagnostic testing for malaria. WHO zaleca diagnostykę opartą na wykrywaniu pasożyta u wszystkich pacjentów z podejrzeniem malarii. (Światowa Organizacja Zdrowia) WHO – Diagnostic testing for malaria
• World Health Organization, Travel and health. Zalecenia dotyczące sytuacji, w których po powrocie z podróży należy zgłosić się po pomoc medyczną. (Światowa Organizacja Zdrowia) WHO – Travel and health